Müasir dövr insanı texnologiyanın, informasiya bolluğunun və sürətlə dəyişən həyat ritminin içində yaşasa da, onun daxilindəki narahatlıqlar, qorxular və mənəvi təlatümlər əvvəlki dövrlərlə müqayisədə daha ağır xarakter almağa başlayıb. İnsan maddi baxımdan zənginləşdikcə bəzən ruhən yoxsullaşır, insanlar çoxaldıqca tənhalıq dərinləşir, əlaqələr genişləndikcə səmimiyyət azalır. Belə bir zamanda insanın öz daxili aləmi ilə üz-üzə qalması, ruhunun qaranlıq qatlarında itib-batması müasir ədəbiyyatın əsas mövzularından birinə çevrilib.

Yazıçı, millət vəkili İmamverdi İsmayılovun yeni tamamladığı “LABİRİNT” povesti də məhz insanın bu görünməyən ağrılarının, daxili sarsıntılarının və zaman qarşısında yaşadığı mənəvi çıxılmazlığın təsirli bədii ifadəsi kimi diqqət çəkir. Əsərin adı ilk baxışdan oxucuda müəyyən müəmmalı təsəvvür yaradır. “Labirint” anlayışı adətən dolaşıq yolları, çıxışı bilinməyən keçidləri ifadə edir. Lakin müəllif burada fiziki məkan yox, insan şüurunun və ruhunun labirintini yaradır. Bu əsərdə divarlar daşdan deyil, qorxulardan hörülüb; keçidlər yollarla deyil, düşüncələrlə açılır; çıxış isə heç də hər zaman görünmür.


Povestin mərkəzində obsesiv-kompulsiv pozuntu ilə yaşayan ahıl bir insan dayanır. Ancaq müəllif əsəri tibbi və ya psixoloji məlumatlandırma xarakterli mətndən tamamilə uzaqlaşdırır. Burada xəstəlik sadəcə diaqnoz deyil; o, həyatın özü ilə savaşan insanın mənəvi durumunun bədii obrazına çevrilir. Baş qəhrəman daim düşünür, tərəddüd edir, sayır, yoxlayır, yenidən yoxlayır. O, addımları sayır, daşları sayır, günləri sayır, hətta ölümə qədər olan məsafəni belə hesablamağa çalışır. Lakin bütün bunlar onu rahatlaşdırmaq əvəzinə daha da ağır vəziyyətə salır. Müəllif bir həqiqəti olduqca təsirli şəkildə ortaya qoyur: insan bəzən həyatdan yox, öz düşüncələrindən yorulur. Əsərdə diqqəti cəlb edən ən güclü məqamlardan biri qəhrəmanın daxili monoloqlarıdır. Bu monoloqlar vasitəsilə oxucu sadəcə obrazı müşahidə etmir, onun düşüncə axınının iştirakçısına çevrilir. Oxucu qəhrəmanın narahatlığını hiss edir, onun boğulmasını duyur, daxili çırpıntılarını yaşayır. Burada klassik süjet xətti ikinci plana keçir. Hadisələrdən daha çox düşüncələr hərəkət edir. Müəllif şüur axını elementlərindən istifadə etməklə oxucunu qəhrəmanın psixoloji vəziyyətinin içərisinə daxil edir. Hadisələr bir-birini deyil, düşüncələr bir-birini doğurur.

Əsərin qəhrəmanına ad verilməməsi də təsadüfi deyil. Adsızlıq burada mühüm estetik funksiyaya malikdir. Bu insan konkret bir fərd olmaqdan çıxaraq ümumiləşmiş obraz səviyyəsinə yüksəlir. O, hər kəs ola bilər. İnsan ömrünün hansısa mərhələsində hər kəs onun yaşadıqlarının müəyyən hissəsini yaşaya bilər. Bu adsız qəhrəman əslində həyatın sərt yollarında yorulmuş, insanlara inamı sarsılmış, tənhalığın ağır yükü altında əzilən bütün insanların simvoluna çevrilir. Əsərdə tənhalıq xəttinin xüsusi ağırlığı hiss olunur. Tənhalıq burada sadəcə insanın yanında adam olmaması deyil. Bu, insanın öz içində tək qalmasıdır.

Qəhrəmanın "Bu ahıl çağımda, yan-yörəmdə gül hədiyyə verəsi heç kimim yoxdu..." fikri əsərin emosional yükünü daşıyan ən ağır məqamlardan biridir. Bu cümlədə bütöv bir insan ömrünün yorğunluğu görünür. Müəllif burada çox mühüm sosial bir problemə də toxunur. Müasir insanın faciəsi bəzən yoxsulluq və ya fiziki ağrı deyil. Ən böyük faciə insanın mənəvi tənha qalmasıdır. Povest boyu müəllif çox zəngin bədii simvollar sistemi yaradır. Labirint insan şüurunun dolaşıqlığını ifadə edir. Pilləkənlər həyat mərhələlərinin metaforasına çevrilir. Yağış göz yaşlarını və mənəvi təmizlənməni simvolizə edir. Dəniz insan ruhunun dərinliyini göstərir. Kilim isə yaddaşın və insan taleyinin ilmələrini özündə birləşdirən mühüm bədii detal kimi təqdim olunur. Xüsusilə ana ilə bağlı xatirələrin verilməsi olduqca təsirlidir. Müəllif ana obrazını birbaşa səhnəyə gətirməsə də, onun ruhunu bütün əsər boyu yaşatmağı bacarır. Ana burada yaddaşdır, mərhəmətdir, uşaqlıqdır, itirilmiş rahatlıqdır. Qəhrəman hər dəfə çıxılmaz vəziyyətə düşəndə düşüncələri onu yenidən anaya aparır. Bu isə insan psixologiyasının çox həssas nöqtəsinə toxunur. Çünki insan ən ağır anlarında şüuraltı olaraq özünü ən təhlükəsiz hiss etdiyi limana qayıdır.

Dil və üslub baxımından da “LABİRİNT” fərqlənir. İmamverdi İsmayılov xalq dilinin canlılığını qorumaqla bədii düşüncə ilə publisistik nəfəsi uğurla birləşdirə bilib. Əsərdə xalq təfəkkürünün dərin qatlarından gələn ifadələr xüsusi yer tutur. Məsələn, "Kədərin dərəcəsi yoxdu, qədəri var." "İnsan var – içində xurma yetişdirir, insan var – zəqqum." "Böyüklük boyla deyil, ürəklə ölçülər." Bu tip ifadələr sadəcə bədii cümlələr deyil, həyat müşahidələrinin fəlsəfi nəticəsidir.
Əsərin sonluğu da xüsusi təsir gücünə malikdir. Yağış yağır, qaranlıq şəhərin üzərinə çökür, azan səsi gecənin səssizliyini yarır. Müəllif burada ölüm, dua və sonsuzluq hisslərini vahid bir mənəvi mənzərədə birləşdirə bilir. Oxucu əsərin sonunda dəqiq cavab almır. Qəhrəmanın taleyi tam aydınlaşdırılmır. Böyük ədəbiyyatın gücü də elə məhz bundadır. O, hər şeyi demir. Yazıçı yalnız ipucunu verir, hekayəni tamamlamaq və ona can vermək isə oxucunun daxili dünyasına düşən paydır.

“LABİRİNT” yalnız bir insanın hekayəsi deyil. Bu, insan ruhunun yorğunluğu, zaman qarşısında acizliyi, tənhalığın ağırlığı və yaşamaqla yox olmaq arasında qalan insanın mənəvi salnaməsidir. İmamverdi İsmayılov bu əsərdə müasir insanın görünməyən ağrısını duymağa və anlatmağa çalışıb. Və bunu yüksək peşəkarlıqla, səmimi müşahidələrlə və güclü psixoloji təsvirlərlə bacarıb.

Bu əsər oxunub bitən deyil. Əsər bitəndən sonra belə oxucunun daxilində yenidən başlayır...



Azər Məmmədov aia.az