Qarabağ uzun illər yaddaşlarda daha çox münaqişə və humanitar ağrılarla qaldı. Bu gün isə bölgə tədricən başqa bir məna qazanır: yenidənqurma ilə yanaşı, daha müasir, daha ağıllı və daha ekoloji yanaşmaların sınaqdan keçirildiyi bir məkan. Dünyada “yaşıl keçid” sürətlənərkən Qarabağda görülən işlər təkcə binaların, yolların, şəbəkələrin bərpası deyil — həm də yeni iqtisadi modelin qurulmasıdır. Bu modeldə enerji, su, nəqliyyat, kənd təsərrüfatı və şəhərsalma bir-birindən ayrı deyil, eyni məqsədə xidmət edən vahid sistem kimi düşünülür.

 

Qarabağda “yaşıl” yanaşma niyə bu qədər vacibdir?

Bölgədə yenidənqurma sıfırdan başladığı üçün burada klassik şəhər problemlərini “sonradan yamamaq” məcburiyyəti daha azdır. Bu da çox böyük üstünlükdür: planlamanı əvvəldən düzgün qurmaq, enerjini və resursları səmərəli idarə etmək, infrastrukturu gələcəyin tələblərinə uyğunlaşdırmaq mümkündür. Eyni zamanda Qarabağın təbii şəraiti yaşıl həllər üçün əlverişli imkanlar yaradır:

• Günəşli günlərin yüksək olduğu ərazilər
• Külək potensialı olan zonalar
• Dağ və düzənlik landşaftlarının müxtəlifliyi
• Kənd təsərrüfatı və su ehtiyatlarının idarəsi ilə bağlı sistemli yanaşmaya ehtiyac

 

Ən önəmlisi isə budur: Qarabağda aparılan quruculuq yalnız “tez bitirmək” deyil, “doğru qurmaq” fəlsəfəsi ilə gedəndə uzunmüddətli xərclər azalır, həyat keyfiyyəti artır və iqtisadiyyat daha dayanıqlı olur.

 

Alternativ enerji mənbələri: Qarabağda tətbiq və real istifadə sahələri

Yaşıl iqtisadiyyatın mərkəzində enerji dayanır. Çünki enerji ucuz, stabil və mümkün qədər təmiz olduqda digər sahələr də (sənaye, xidmət, kənd təsərrüfatı, turizm) daha sürətli inkişaf edir. Günəş enerjisi: ən əlçatan və sürətli həll Qarabağda günəş enerjisinin tətbiqi üçün iki əsas ssenari daha çox ön plana çıxır:

 

Şəbəkəmiqyaslı günəş stansiyaları:Regional enerji balansına töhfə verir, daha böyük həcmlərdə istehsal yaradır. Damüstü günəş sistemləri:Yaşayış binalarında, məktəblərdə, xəstəxanalarda, inzibati obyektlərdə xərci azaldır, enerji dayanıqlığını yüksəldir.

Günəş enerjisinin üstünlüyü təkcə istehsal deyil. O, həm də yeni xidmət bazarı yaradır: quraşdırma, texniki xidmət, monitorinq, invertor və batareya inteqrasiyası, enerji auditləri və s.

Külək enerjisi: bölgələrə görə hədəflənən yanaşma

Külək layihələri adətən “hər yerdə eyni” tətbiq edilmir.

 

Kiçik su enerjisi və hidroresursların ağıllı idarəsi

Dağlıq ərazilərdə su axınlarının düzgün idarə edilməsi həm enerji, həm də su təhlükəsizliyi baxımından vacibdir. Burada əsas yanaşma böyük müdaxilələrdən çox, təbiətə həssas həllərə üstünlük verməkdir:

 

Kiçik və orta güclü hidro qurğular (uyğun yerlərdə)

Suvarma kanallarında enerji bərpası kimi kiçik miqyaslı həllər

Su anbarlarının idarəsində rəqəmsal monitorinq

 

Bioenerji və tullantıdan enerji: yerli dövriyyə modeli

Bəzi rayonlarda kənd təsərrüfatı tullantıları, heyvandarlıq qalıqları və məişət tullantılarının düzgün çeşidlənməsi bioenerji üçün imkan yarada bilər. Burada məqsəd “tullantını yandırmaq”dan daha çox, dövri iqtisadiyyatı qurmaqdır:

 

Biqaz qurğuları (fermalar, kənd təsərrüfatı müəssisələri)

Kompost istehsalı və torpağın bərpası

Orqanik tullantıların idarə olunması ilə metan emissiyalarının azaldılması

 

Bu həllər həm enerji verir, həm də kənd təsərrüfatında məhsuldarlığı artıran torpaq keyfiyyətinə müsbət təsir edir.

 

Enerji saxlanması və mikroşəbəkələr: dayanıqlığın “gizli qəhrəmanları”

Bərpa olunan enerjinin ən böyük çətinliyi dəyişkənliyidir. Ona görə Qarabağ kimi yenidənqurulan bölgədə ən ağıllı addımlardan biri günəş/külək layihələrini saxlanma və ağıllı idarəetmə ilə birlikdə planlamaqdır:

 

Batareya sistemləri ilə pik saatların tarazlanması

Kritik obyektlər üçün mikroşəbəkələr (xəstəxana, su təchizatı, kommunikasiya qovşaqları)

Ağıllı sayğaclar və real vaxt monitorinq

Bu, həm enerji təhlükəsizliyi yaradır, həm də uzunmüddətli istismar xərclərini azaldır.

 

Qarabağda yaşıl şəhərlər: “bina tikmək” yox, “həyat sistemi qurmaq”

 

Yaşıl şəhər dedikdə yalnız parklar və ağaclar nəzərdə tutulmur. Yaşıl şəhər — resursları az istifadə edən, daha sağlam mühit yaradan, nəqliyyatı daha rahat olan, tullantını idarə edən və enerjini ağıllı istifadə edən şəhərdir.

Enerji baxımından səmərəli binalar

Yeni tikilən yaşayış və ictimai binalarda “sonradan düzəltmək” əvəzinə, başlanğıcdan düzgün standartlar tətbiq olunsa, nəticə illərlə hiss olunur:

Yaxşı izolyasiya və keyfiyyətli pəncərə sistemləri

İstilik nasosları və səmərəli isitmə-soyutma

Günəş panellərinə uyğun dam və fasad həlləri

Ağıllı idarəetmə (işıq, istilik, ventilyasiya)

Bu yanaşma həm sakinlərin kommunal xərclərini azaldır, həm də ümumi enerji yükünü aşağı salır.

Ağıllı nəqliyyat və elektromobillik

Yaşıl şəhər üçün nəqliyyat planı əsas şərtlərdən biridir:

Piyada və velosiped infrastrukturunun düzgün qurulması

İctimai nəqliyyatın əlçatanlığı

Elektrikli nəqliyyat üçün şarj şəbəkəsi

Logistikanın optimallaşdırılması (yük maşınlarının şəhər daxilində yük boşaltma rejimləri və s.)

Burada məqsəd təkcə “elektrikli maşın” sayını artırmaq deyil; ümumi hərəkətliliyi daha rahat və daha az emissiyalı etməkdir.

Su və yaşıllıq: iqlimə uyğun şəhərsalma

İqlim dəyişkənliyi şəhərlərdə iki problemi böyüdür: su qıtlığı və ani yağışlar. Qarabağda yeni şəhərsalma işlərində bu risklər nəzərə alınanda:

yağış sularının toplanması və istifadəsi,

su itkilərinin minimuma endirilməsi,

parkların və yaşıllığın “suyu çox istəyən” deyil, yerli şəraitə uyğun seçilməsi kimi addımlar şəhəri həm gözəl, həm də dayanıqlı edir.

 

Tullantıların idarə olunması: “zibil” yox, resurs kimi baxış

Yaşıl şəhər tullantını sadəcə daşımır, onu ayırır və dəyərə çevirir:

Mənbədə çeşidləmə (orqanik, plastik, kağız, şüşə)

Kompost və təkrar emal ekosistemi

Tikinti tullantılarının yenidən istifadə mexanizmləri

Bu, həm təbiəti qoruyur, həm də yeni iş yerləri yaradır.

 

Qarabağda yaşıl startaplar: yeni bazar, yeni ideyalar, yeni peşələr

Yaşıl startaplar adətən “texnologiya şirkəti” kimi düşünülür. Amma yaşıl startap anlayışı daha genişdir: resurs qənaəti, səmərəlilik, təmiz enerji, dövri iqtisadiyyat və ekoloji xidmətlər üzərində qurulan istənilən biznes bu kateqoriyaya daxildir.

 

Qarabağda yaşıl startaplar üçün böyük imkan yaradan əsas amil budur: bölgədə yeni layihələr çoxdur, ehtiyaclar realdır və bazar “sıfırdan” formalaşır. Bu da innovativ xidmətlərin daha tez sınanmasına şərait yaradır.

Kənd təsərrüfatı və su idarəsi: “ağıllı kənd” həlləri

Damcı suvarma və sensorlarla su qənaəti

Torpaq və məhsul monitorinqi (rəqəmsal aqroservis)

İstixanalar üçün enerji-səmərəlilik paketləri

Yerli logistika və soyuducu zəncir xidmətləri (itkiləri azaltmaq üçün)

Tullantı və dövri iqtisadiyyat startapları

Orqanik tullantıdan kompost istehsalı

Tikinti tullantılarının emalı və yenidən istifadəsi

Təkrar emal üçün toplama və çeşidləmə xidmətləri

“Qablaşdırmasız satış” və yenidən doldurma konseptləri (uyğun yerlərdə)

 

Turizm və təbiət əsaslı bizneslər

Qarabağın təbiəti və mədəni irsi turizm üçün böyük potensialdır. Yaşıl startaplar burada:

 

ekotur marşrutları,

yerli məhsul brendləşməsi,

təbiətə zərər verməyən yerləşmə konseptləri,

karbon izi az olan turizm xidmətləri

 

kimi sahələrdə fərqlənə bilər.

 

Yaşıl iqtisadiyyat: Qarabağda yalnız ekologiya deyil, gəlir və dayanıqlı iş yerləri

 

Yaşıl iqtisadiyyat bəzən “ekologiya xərci” kimi yanlış anlaşılır. Halbuki düzgün qurulanda yaşıl iqtisadiyyatın əsas məntiqi budur: eyni resursla daha çox dəyər yaratmaq.

 

Qarabağ kontekstində yaşıl iqtisadiyyatın gətirdiyi real üstünlüklər:

 

Enerji xərclərinin azalması və proqnozlaşdırılan olması

Yeni peşələr və ixtisaslar (enerji meneceri, günəş sistemi ustası, audit mütəxəssisi, tullantı meneceri və s.)

Yerli istehsal və xidmət zəncirlərinin formalaşması

Turizmin “təbiəti qoruyaraq” böyüməsi

Kənd təsərrüfatında su və torpaq səmərəliliyinin artması

 

Ən yaxşı nəticə isə budur: bölgə iqtisadiyyatı tək bir sektordan asılı qalmır. Enerji, aqro, xidmət, tikinti, turizm və texnologiya bir-birini dəstəkləyən modelə çevrilir.

 

Qarabağda yaşıl inkişafın qarşısında duran əsas çağırışlar

 

Böyük imkanlarla yanaşı, bir neçə real çətinlik də var. Bu çətinliklər həll olunduqca yaşıl layihələr daha sürətli nəticə verir.

 

İnfrastrukturun böyük hissəsi yenidən qurulduğu üçün koordinasiya və mərhələlilik çox vacibdir.

Kadr hazırlığı və yerli bacarıqların inkişafı zaman tələb edir.

Bərpa olunan enerji layihələrində şəbəkəyə qoşulma və balans məsələləri öncədən planlanmalıdır.

Tullantıların çeşidlənməsi mədəniyyətinin formalaşması üçün maarifləndirmə və rahat sistem lazımdır.

Uzunmüddətli qaydalar və investisiya mexanizmləri sabit olduqda startaplar və bizneslər daha rahat böyüyür.

 

Bu çağırışlar həllolunmaz deyil; sadəcə sistemli yanaşma tələb edir.

 

Yekun: Qarabağ “yaşıl model bölgə” ola bilər

 

Qarabağda aparılan yenidənqurma işləri təkcə binaların və yolların bərpası deyil. Bu, həm də yeni düşüncə tərzinin qurulmasıdır: enerjini təmiz və səmərəli istifadə edən, suyu və torpağı qoruyan, tullantını resursa çevirən, nəqliyyatı rahatlaşdıran, insan üçün sağlam mühit yaradan bir inkişaf modeli.

Yaşıl startaplar bu modelin çevik və sürətli qanadlarıdır. Alternativ enerji mənbələri onun dayanıqlı “enerji sütunu”dur. Yaşıl şəhərlər isə bütün bunların insanların gündəlik həyatına çevrildiyi məkandır. Bu üçü birlikdə işləyəndə Qarabağ yalnız bərpa olunan bir region deyil, gələcəyin standartlarını göstərən bir nümunə ola bilər.

Əgər məqsəd uzunmüddətli rifahdırsa, Qarabağda yaşıl iqtisadiyyat ideyası sadəcə trend deyil — ən rasional yoldur.

Müəllif: Ekspert alim Rasim Məmmədov

Məqalə Azərbaycan Respublikasının Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin maliyyə dəstəyi ilə Ekoloji Maarifçilik və Monnitorinq İçtimai Birliyi İctimai Birliyi tərəfindən icra olunan “Enerji İnnovasiyaları: İqlim Dəyişkənliyinə Dair Yeni Yanaşma” layihəsi çərçivəsində hazırlanıb. Məqalənin məzmununda əks olunan fikir və mülahizələr müəllifə aiddir və Azərbaycan Respublikasının Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin rəsmi mövqeyini əks etdirmir.