Dünyanın
ən qədim xalqlarından olan Azərbaycan xalqı özünün tarixi, maddi-mədəniyyət
abidələri, zəngin ədəbiyyatı, incəsənəti və musiqi mədəniyyəti ilə haqlı olaraq
fəxr edir. Azərbaycan xalqının bədii təfəkkür və yaradıcılığına ölkənin gözəl təbiəti,
iqlimi, təbii sərvətlərinin zənginliyi də böyük təsir göstərmişdir. Ölkəmizin
müxtəlif sənət növlərinin hər biri ayrı ayrılıqda uzun və mürəkkəb inkişaf yolu
keçməsinə baxmayaraq, birlikdə vəhdət təşkil edərək Azərbaycan incəsənəti və mədəniyyəti
haqqında tam təsəvvür yaratmağa geniş imkan verir. Azərbaycan incəsənəti ölkəmizin
təbiəti kimi rəngarəng, dolğun və zəngindir.
Memarlıq -
insanın həyat və fəaliyyəti üçün məkan mühitini əmələ gətirən bina və qurğular
sistemidir. Bu bina və qurğuların gözəllik qanunlarına uyğun olaraq yaradılması
sənətidir. Monumental memarlıqla bərabər tarix boyu xalq memarlığı da inkişaf
edib. Mənsub olduğu xalqın həyat tərzini və estetik görüşlərini əks etdirən
xalq memarlığı monumental memarlıq üçün tükənməz yaradıcılıq mənbəyi olub.
Memarlığın
tarixi
Memarlıq
tarixinin başlanğıcı ibtidai insanların yaşadığı təbii mağaralardan başlayır.
Azərbaycan ərazisində Böyük və Kiçik Qafqaz dağlarının ətəklərində, Talış
dağlarında, Naxçıvan MR-da, Zəngilan, Kəlbəcər, Gədəbəy, Xanlar, Şamaxı və nəhayət,
Füzuli rayonu ərazisində aşkar edilmiş Azıx mağarası buna misaldır.
Azərbaycanda
Qobustanda aşkar edilmiş ən qədim yaşayış yerləri (mağaralar, müxtəlif primitiv
sığınacaqlar və s.) ilə yanaşı, meqalit memarlıq abidələri - kromlexlər,
menhirlər (çoban daşı), dolmenlər və siklop tikililəri geniş yayılıb. Hündür
daşlardan quraşdırılmış bu qurğular el arasında "qalaça", yaxud
"hörükdaş" adlanır. Naxçıvan şəhərinin yaxınlığındakı Çalxanqala
(Tunc dövrü) və Arpaçay sahilindəki Qaratəpə divarındakı Oğlanqala (e.ə. II-I
minilliklər) müdafiə tikililəri siklop tikililərə aid edilir. Güney Azərbaycanın
ərazisində, Araz yaxınlığında da qala tikililəri (Bastam, Danalı, Qalaoğlu və
s.) aşkar edilib.
Azərbaycan
ərazisində e.ə. IX-VII əsrlərdə şəhərlər əmələ gəlib, müdafiə tikililəri, əzəmətli
qala divarları inşa edilib. Həsənli rayonunda abidələr kompleksi, Urmiya gölü
sahilindəki qayalarda çapılmış sərdabələrin tədqiqi göstərir ki, Azərbaycanda
VII əsrdən eyvanlı mənzil tipi təşəkkül tapmışdır. Həmin dövrün digər memarlıq
qurğularından yeganə dini tikili olan od mehrabları dövrümüzə kimi gəlib
çatmışdır.
VII əsrdən
Azərbaycanda islam dininin yayılması ilə bağlı memarlığın da inkişaf yönü dəyişmişdir.
Memarlıqda yeni tipli binaların - məscid, mədrəsə, türbə, karvansara və s.
tikilməsi əsas xətt olmuşdur. Bu dövrdə islam dini ilə bağlı tikililərlə
yanaşı, Qafqaz Albaniyasının bəzi əyalətlərində xristian məbədləri, müdafiə
istehkamları inşa edilmişdir. Bunlardan indiki İsmayıllı rayonu ərazisində
Cavanşir qalası (təqribən VII əsr), Qazax rayonunun Yuxarı Əskipara kəndi
yaxınlığındakı qala kompleksi (V-VIII əsrlər), Qəbələ rayonundakı Böyük Əmirli
kəndində (IV-VIII əsrlər) alban məbədləri, Oğuz şəhərində alban kilsəsi (orta əsrlər),
Dağlıq Qarabağın Xocavənd rayonunda alban kilsəsi (I əsr) və s. diqqəti cəlb
edir.
Şamaxı
rayonu
Azərbaycanda
şəhərsalma mədəniyyətinin ən qədim mərkəzlərindən olan Şamaxı şəhəri Azərbaycan
Albaniya dövlətinin ən iri yaşayış məskənlərindən biri idi. Tarix boyunca davam
edən dəhşətli zəlzələlər zamanı təkrar-təkrar yerlə-yeksan olmuş və dəfələrlə
yerini dəyişmiş Şamaxının arxeoloji qazıntılar zamanı ən qədim yerini müəyyən
etmək mümkün olmasa da, antik müəlliflərinin yazılı məlumatları və Şamaxı şəhəri
yaxınlığındakı Xınıslı qazıntılarının nəticələrinə görə Şamaxı şəhərinin ən azı
2500 il yaşı vardır.
Xalqımıza
Xaqanilər, Nəsimilər, Seyid Əzim Şirvanilər, Abbas Səhhətlər, habelə onlarla
digər böyük mütəfəkkirlər, maarifçilər bəxş etmiş və dahi Sabiri yetirmiş Şamaxı
Azərbaycanın ən böyük mədəniyyət mərkəzlərindən biridir.
Bu
gün Şamaxı özünün böyük intibah dövrünü yaşayır. Ulu Öndərin və Prezident İlham
Əliyevin gündəlik qayğısı sayəsində Şamaxı özünün tarixi ənənələrini saxlamaqla
müstəqil Azərbaycanın ən müasir sənaye, kənd təsərrüfatı və mədəniyyət mərkəzinə
çevrilmişdir.
Şamaxı
şəhərinin mərkəzi hissəsindəki “İmamlı” küçəsində yerləşir. 4 imam Zeynalabdinin
övladlarından biri – Əlləma Seyid Məhəmməd Saleh əl-Müdərrisin məzarı üzərində
tikilmişdir. Həyətində həmçinin, uzun müddət burada axundluq etmiş, tanınmış
Seyid Mirmehdi ağa Seyidəli oğlu 1911 ildə torpağa tapşırılmışdır. Əsası 1370
ildə qoyulmuş, 1910-17 illərdə Zivər bəy Əhmədbəyovun layihəsi əsasında yenidən
tikilmişdir. Ümumiyyətlə isə onun beş dəfə tikildiyi ehtimal edilir. 1991 ildə
Hacı Elşən Rüstəmovun təşəbbüsü ilə yenidən bərpa edilmişdir.
Şamaxı
r-nun Quşçu kənd qəbirstanlığındadır. Türbənin içərisində 3 məzar var. Birinci
məzar Ağaların, ikinci məzar Şeyx Ağanın, üçüncü məzar isə Şeyx Ağaxanın məzarıdır.
Hər üç məzar ziyarətgahdır. Qəbiristanlıqdakı ikinci ziyarətgah isə bu nəslin
davamçılarından olan Şeyx Ağacan babanın türbəsidir. Türbələr Şeyx Ağacan
babanın övladı Hacı Əliəvəzin köməyi ilə 1993 ildə inşa edilmişdir.
1993-94
illərə aid olan türbə Şamaxı r-nunun Çarhan kənd qəbiristanlığındadır. Türbədə
dəfn edilən Şeyx Balahəmid sağlığında insanların dərdinə əlac etmişdir. Şeyxin
ulu babaları Şeyx Həsən nəslindəndir. Şeyx Balahəmid Çarhan kəndinə 1930-40 illərdə
köçmüş, 1992 ildə vəfat etmişdir. Məzarın üstündəki türbə şeyxin oğlu Həmid
Paşanın vəsaiti hesabına ucaldılmışdır. Türbənin inşa edilməsində Çarhan kənd
sakinləri usta Ağaxan və Ağaveyisin böyük zəhməti olmuşdur.
Qaleybuğurd
– Azərbaycanda orta əsrlərə aid qala. Şamaxı şəhərindən 20 km şimal-qərbdə
Qalaybuğurt kəndi yaxınlığındakı dağın zirvəsindədir. Arxeoloji qazıntılar
Buğurt qalasında 11-13 əsrlərdə yaşayış olduğunu göstərir. Qalada bəzi divar və
bürclərin, yaşayış məntəqələrinin xarabalığı qalmışdır. Mənbələrdə 15 əsrin
sonundan adı çəkilir. 1509 ildə I Şah İsmayıl Şirvana hücum edəndə Şirvanşah
Şeyxşah Buğurt qalasında müdafiə olunmuşdur. 1537 ildə Şirvanda baş vermiş
üsyan zamanı Şirvanşah Şahrux və saray əyanları qalada gizlənməyə məcbur
olmuşdu. 1538 ildə Səfəvi qoşunları Әlqəs Mirzənin başçılığı ilə Şirvana hücum
edir. Buğurt qalasına çəkilən Şahrux və vəkil Hüseyn bəy bir neçə ay Səfəvilərə
müqavimət göstərə bilirlər. Həmin dövrdə Şirvanşahların xəzinəsi də Buğurt
bugurd-qalasi2qalasında saxlanılırdı. Səfəvi-Osmanlı müharibələri zamanı
osmanlılar bu qalanı ələ keçirib özlərinin dayaq məntəqələrindən birinə
çevirmişdilər. Qaladan 17 əsrin axırlarına kimi müdafiə məqsədi ilə istifadə
olunmuşdur.
Azərbaycanda
tarixi yer. Şamaxı r-nunda Gülüstan qalası yaxınlığında, indiki Sabir qəsəbəsi ərazisində
idi. “Cabani” sözü Azərbaycanda fəaliyyət göstərmiş türkdilli tayfanın adı ilə əlaqədardır.
1500 ildə gələcək Səfəvi hökmdarı İsmayılın başçılıq etdiyi qızılbaş qoşunu
Cabanidə baş vermiş döyüşdə Şirvanşah Fərrux Yasarı məğlubiyyətə uğratmışdı.
1546/47 ildə qardaşı Әlqas Mirzənin qiyamını yatıran I Şah Təhmasib (1524-76)
yay fəslini Cabanidə keçirmişdi.
Öz
forma və quruluşuna görə müxtəlif istiqamətli olur. Başqa qəbirlərdən fərqli olaraq
bu qəbirlərin əksəriyyəti dağ üstündə və ya dağ döşündə yerləşir. Belə yerlər əsasən
subasarlardan qorunmaq məqsədilə seçilirdi. Xınıslı yaşayış yerində tədqiq
edilmiş daş qutu qəbirləri eramızın 4-7 əsrlərinə aid edilir
Yerli
əhali bu piri Piri-Sultan Dədəgünəş adlandırır. Dədəgünəş türbəsi 1602-03 illərdə
tikilmişdir.
Məqbərədən
tapılmış kitabəyə görə məqbərə Dədəgünəş nəslindən Şeyx Dədəqulunun oğlu Şeyx Məhəmmədə
məxsus olmuşdur. Zəngin təbiəti və müalicə suları ilə məşhur olan Dədəgünəşdə rəvayətlərə
görə orta əsrlərdə məşhur elm mərkəzlərindan biri yerləşmişdir. Mənbələrə görə,
Dədəgünəş məşhur Azərbaycan şairi Əfzələddin Xaqaninin əmisinin ləqəbi olmuşdur.
Qobustan
şəhəri yaxınlığında orta əsr Şirvan-Abşeron memarlığına aid türbə. Abidə xalq
arasında “Diribaba piri” adlanır. Türbə 1402 ildə qayada oyulmuş mağarada əhəngdaşıdan
tikilmişdir.Türbənin cənuba baxan bir fasadı vardır; o biri tərəfləri isə
qayanın içindədir. İki mərtəbəlidir.
Birinci
mərtəbə səkkizguşəli günbəzli kiçik dəhlizdən və onun yanındakı çatma
tağtavanlı otaqdan, ikinci mərtəbə isə üzəri naxışlarla bəzənmiş tromp dayaqlı
günbəzi olan kvadrat formalı böyük salondan ibarətdir. Salona birinci mərtəbənin
dəhlizindən ensiz daş pilləkən qalxır. Salon qayanın daxilindəki balaca bir
mağara ilə birləşir. Ehtimala görə mağarada türbənin memarı basdırılmışdır.Tromplardan
birinin üstündə qalan kitabədə türbənin memarının atasının adı yazılmışdır
(“…ibn ustad Hacı” – “Ustad Hacının oğlu”). Kitabənin bir hissəsi ovulub
töküldüyündən memarın adı oxunmur. Türbənin yazıları Təbrizdəki Göy məscid
yazılarına yaxındır. Türbənin bəzi hissələri stilizə edilmiş nəbati ornamentlərlə
bəzədilmişdir. Diribaba türbəsində dini ayinlər icra edilirdi. Türbənin mərtəbələri
arasındakı hissədə Şirvanşah I İbrahimə məxsus kitabə olmuşdur. Orijinal
memarlıq forması, mütənasibliyi, dekorativ bəzək elementlərinin zərifliyi, ətrafdakı
təbii mənzərə ilə əlaqələndirilməsi və s. keyfiyyətlərinə görə orta əsr Azərbaycan
memarlığının ən maraqlı abidələrindəndir. Səyyah və alimlərdən Adam Oleari,
Kornelius de Bruin (17əsr), B. Dorn (19 əsr) və b. Diribaba türbəsi haqqında məlumat
vermişlər. Sovet hakimiyyəti illərində bərpa edilmişdir.
İlk
orta əsr abidəsi. Şamaxı rayon mərkəzindən 15 km cənub-şərqdə, Gümüşlü yaşayış
yerindən 800 m aralıda yerləşir. Yaşayış yeri şimal tərəfdən Çarhan, qərb
istiqamətində Nüydü kəndləri, cənubdan Ləngəbiz sıra dağlarının şimal
aşırımları, şərqdən isə müasir Dağ Bağırlı kəndi ilə həmsərhəddir.
Abidənin
sahəsi 5 hektara yaxındır. Döyrə yaşayış yerinin cənub-şərqində bol su mənbələri,
qaynama bulaqlar vardır. Qaynamaların bəzilərinin yaxınlığında vaxtilə bulağın
üst hissəsinin hörgüsündə istifadə olunmuş tikinti materialları (daş parçaları)
və su tünglərinin qalıqları vardır. Bunlar orta əsrlərdə Döyrə yaşayış yerinin
su ilə təmin edilməsi üçün xüsusi su təchizatı qurğularının inşa edildiyini
göstərir. Kəndin ərazisindəki münbit şabalıdı torpaqlar, yaşayış yerindən təqribən
10-12 km cənubda yerləşən Küdrü qışlaqları, 15-20 km şimaldakı yay otlaqları,
eləcə də yaşayış yerində təsadüf edilmiş asteoloji qalıqlar və su mənbələri
burada yaşamış əhalinin əkinçilik və maldarlıqla məşğul olması haqqında fikir
söyləməyə əsas verir. Abidəyə yaxın məsafədən keçən “Dərə yolu” və “Tat yolu”
adlı karvan yolları qonşu regionlarla, həmçinin Qafqaz Albaniyasının müxtəlif
bölgələri ilə tiçarət əlaqələrinin olduğunu söyləməyə imkan verir. Döyrə
yaşayış yeri ərazisinin böyüklüyünə, yaxınlığından keçən qədim ticarət
yollarına, əlverişli strateji mövqedə salınmasına, burada aşkar olunmuş müxtəlif
tip və vəzifəli maddi-mədəniyyət nümunələrinə əsaslanaraq şəhər tipli yaşayış məskəni
sayılır. Əldə olunmuş maddi-mədəniyyət nümunələrinin təhlilinə əsasən Döyrə
yaşayış yeri 3-8 əsrlərə aid edilir. Görünür, ərəblərin işğalı ilə əlaqədar
burada yaşayış kəsilmiş, onun salamat qalmış sakinləri qonşu Gümüşlü yaşayış
yerinə köçmüşlər.
Yeddi
günbəz türbələr kompleksi
Kompleks
Azərbaycan memarlığının XIX əsrə aid nadir nümunələrindəndir. Yeddi günbəz sadəcə
daşdan inşa edilmiş məzarlar toplusu deyil, eyni zamanda, Şirvan xanı Mustafa
xanın ailəsinə və nəslinə aid tarix kitabəsidir. Kompleksə daxil olan yeddi
türbə 1816-1865-ci illərdə tikilib. Türbələr Azərbaycan memarlıq ənənələrinə
uyğun olaraq səkkizbucaqlı formada, yonulmuş daşlardan inşa edilib.
Buradakı
türbələrdə Mustafa xanın anası Bibixanım bəyimin, xanın həyat yoldaşları Asiya
bəyim və Xan Bikənin, oğlu Azad xanın adları qeyd olunub. Türbələrdən birinin
üzərində isə usta Tağının adı əbədiləşdirilib. Bu, həmin dövrdə memarlıq sənətinə
və sənətkarlara göstərilən yüksək hörmətin bariz nümunəsidir.
Yeddi
günbəz türbələr kompleksi həm memarlıq, həm də tarixi baxımdan böyük maraq
doğurur. Bura təkcə tarixçilər üçün deyil, həm də Şamaxının qədim irsini
yaxından tanımaq istəyən turistlər üçün maraqlı ziyarət yeridir.
ŞAXƏNDAN
Şamaxıda
görkəmli şəxsiyyətlərin dəfn olunduğu qəbiristan. Ehtimala görə, 15 əsr böyük
Azərbaycan mütəfəkkiri İmadəddin Nəsiminin qardaşı şair Şaxəndan (Şahxəndan,
Şah-i xəndan) burada dəfn olunmuş və qəbiristan da onun adı ilə adlanmışdır.
Seyid Əzim Şirvaninin məzarı da Şaxəndandadır.
Şamaxı
şəhərinin üç kilometrliyində yerləşən Gülüstan qalası yerli əhali arasında “Qız
qalası” kimi də tanınır. Yazılı mənbələrdə qala haqqında məlumat VIII əsrə
aiddir. Ərəb tarixçisi Təbəri yazırdı ki, 733-cü ildə ərəb sərkərdəsi Müslim
ibn Əbdulməlik Şirvana hücum zamanı Qız qalasını tutaraq dağıdıb.
2011-ci
ildə qalada aparılan arxeoloji tədqiqatlar zamanı Bizans imperatoru I
Konstantinin (306-337) adından zərb edilmiş 4 nüsxə bənzətmə mis sikkə aşkar
edilib. Bu tapıntı qalanın daha öncələrdən mövcud olmasından xəbər verir.
Mənbələrə
əsasən, 1025-ci ildə Yəzid ibn Əhmədin oğlu atasına qarşı üsyan qaldırıb və
üsyan yatırıldıqdan sonra o, Gülüstan qalasına sığınıb. 1123-cü ildə qala Səlcuq
sultanı Mahmud tərəfindən tutulub.
Bir
müddət sonra qala Şirvanşah II Məniçöhrün (1120-1149-cu illər) bacısı Şahbanu tərəfindən
bərpa edilib.
1222-ci
ildə Şirvanşah I Gürşasb monqol dəstələrinin hücumu zamanı öz ailəsi ilə
Gülüstan qalasında sığınacaq tapıb. XIII-XV əsrlərdə Şirvana olan hücumlar
zamanı Şirvanşahlar Gülüstan qalasında müdafiə olunublar. 1500-cü ildə Şah
İsmayıl Xətainin Gülüstan qalasını tutmaq cəhdləri uğursuz olub. Şirvanşah Fərrux
Yasarın döyüşdə öldürülməsindən sonra qalanın əhəmiyyəti azalıb. Şirvan hakimləri
təhlükə zamanı Bəyqurd qalasında müdafiəyə çəkiliblər. 1562-ci ildə tarixi mənbələrdə
Gülüstan qalasının I Təhmasib tərəfindən dağıdılması bildirilir.
XVI-XVII
əsrlərdə Səfəvi-Osmanlı müharibələri zamanı Şamaxını tutmuş Osmanlı sərkərdələri
qalanı bərpa edərək içərisində qarnizon yerləşdiriblər.
1938-ci
ildə Gülüstan qalasında arxeoloji araşdırmalar aparılıb. 1967-ci ildə abidədə tədqiqatlar
davam etdirilib və Narınqala hissəsində dörd otaq və dəhlizin divarları üzə
çıxarılıb. 2011-ci ildə Şamaxı arxeoloji ekspedisiyası tərəfindən qalada yenidən
arxeoloji qazıntı və tədqiqat işləri aparılıb. Qazıntı zamanı qala divarlarının
və evlərin bünövrələri, qəbirlər, su təchizatı sisteminin qalıqları, 17 təndir,
saxsı qablar, kaşı, daş kitabələr, silah və əmək alətləri, bəzək əşyaları, sikkələr
və s. aşkar olunub.
Memarlıq
baxımından unikal tikililərdən hesab olunan qala divarları və bürclər ustalıqla
yonulmuş əhəngdaşından inşa edilib. Bir sıra tikililərdə bişmiş kərpic və
kaşıdan da istifadə olunub.
2019-cu
ildə Heydər Əliyev Fondunun dəstəyi ilə Şirvanşahlar dövrünə aid qala tikililərinin
dolğun maketini qurmaq məqsədilə Avstriya şirkəti tərəfindən Gülüstan qalasının
qalıqlarının skan çəkilişi aparılıb və qalanın 3D modeli hazırlanıb.
“Cümə
məscidi”
Azərbaycanın
Şirvan bölgəsi, tarixdən və arxeoloji qazıntılardan bəlli olduğu kimi, çox zəngin
memarlıq irsinə malikdir. Elmi ədəbiyyatlarda Şirvan memarlıq məktəbi kimi
tanınan bu mədəni proses dövrümüzə qədər mühafizə olunan Bakı, Qobustan, Dərbənd,
Qəbələ abidələrində özünü təzahür etdirməkdədir. Şirvanşahlar dövlətinin siyasi
və mədəni mərkəzi olan Şamaxı şəhəri Azərbaycanın ən aktiv seysmik zonasında
yerləşdiyindən oradakı abidələr tarix boyu dağıntıya uğrayıb. Ən güclü zəlzələ
1902-ci ildə Şamaxını və ətraf yaşayış məskənlərini yerlə yeksan edib. Bu zəlzələ
nəticəsində islam aləminin ən qədim məscidlərindən biri olan Şamaxı Cümə məscidi
də xarabalığa çevrilib. Zəlzələdən sonra Tiflisdə yaradılan xüsusi komissiya
Şamaxıda işə başlayıb. Həmin dövrdə komissiyanın üzvü ixtisası geoloq olan
şahzadə Şahqulu Qacar məscidin kitabəsini oxuyub və onun hicri 126-cı (miladi
743) ildə inşa edildiyini bildirib. Hətta bu barədə E.N. Marçenko 1902-ci ilin
aprel ayında Peterburqda Mülkü Mühəndislər Cəmiyyətində məruzə edib.
1909-cu
ildə tanınmış memarlar İ.K. Ploşko və Z. Əhmədbəyov tərəfindən məscidin qədim
plan strukturu saxlanılmaq şərti ilə Mavritan üslubunda yeni layihəsi
hazırlanıb. Əvvəlkindən fərqli olaraq yeni məscidin qarşısında 44,8 metr
uzunluğunda və 8,5 metr enində böyük eyvan inşa edilib. Həm də üç hissədən ibarət
olan iş məkanının örtüyü dəyişdirilərək böyük metal konstruksiyalı günbəzlərlə əvəz
edilib. Əslində isə yan otaqların içərisində daha dörd sütun və bu sütunlar üzərində
nisbətən kiçik günbəz və tağlı tavanlar olubmuş. Qeyd olunan sütunların
qalıqları 1979-cu ildə aparılan şurf qazıntısı nəticəsində aşkar edilib.
Günbəzin
kiçik ölçüləri zəlzələdən sonra çəkilmiş fotolarda da görünməkdədir.
1918-ci
ilin mart-aprel aylarında erməni daşnaklarının ölkəmizdə həyata keçirdiyi
soyqırımı və talanlar zamanı dünyanın ən qədim məscid nümunələrindən olan
Şamaxı Cümə məscidi də yandırılıb.
1979-cu
ildə Xüsusi Elmi Bərpa İstehsalat İdarəsi tərəfindən məscidin ayrı-ayrı hissələri
bərpa edilib. 2010-2013-cü illərdə isə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin
tapşırığı ilə ölkə əhəmiyyətli memarlıq abidəsi olan məscid və onun ətrafında
regenerasiya işləri aparılıb.
İsmayıllı
rayonu
Qız
qalası
Azərbaycan
ərazisində “Qız qalası” adlandırılan çoxsaylı abidələrdən biri də İsmayıllı
rayonunun Xanagah kəndindədir. Kəndin yaxınlığında, "İsmayıllı" dövlət
yasaqlığının ərazisində yerləşən bu qülləli qalanın digər qız qalaları kimi
müdafiə məqsədilə tikildiyi güman edilir.
VII əsrə
aid edilən ölkə əhəmiyyətli memarlıq abidəsi olan qala Axox çayının sağ
sahilində sərt yamaclar və sıldırım qayalarla əhatələnmiş dağın üstündə
tikilmiş müdafiə istehkamıdır. Divarları daşdan hörülən tikilinin bəzi yerləri
kərpiclə üzlənib. Ümumiyyətlə, abidənin inşasında daşdan və bişmiş kərpicdən,
eləcə də kirəc məhlulundan istifadə olunub.
Abidənin
şimal hissəsində sahəsi 300 kvadratmetr olan terrasda "iç qala"dan
Talıstan kəndi yaxınlığında yerləşən Cavanşir qalasına yeraltı yolun olduğu
güman edilir. Qalaya yolun bir hissəsini avtomobillə, təxminən bir kilometrini
isə piyada getmək olar.
Abidənin
ön istehkamın uzunluğu 28,6 metr, hündürlüyü 7,7 metrdir. Qalınlığı 1,8 metr
olan bu sədd dərənin ağzını qapayırmış. Səddin ortasında üstü tağşəkilli
darvaza yerləşirdi. Səddi keçdikdən sonra Qarasu dərəsi ilə şimala doğru
qalxdıqca sağ tərəfdəki sıldırım qayalıqdakı boşluqları qapayan qala
divarlarının qalıqları görünür. Abidənin şimal küncündən başlayaraq qala
divarları həm şərq, həm də qərb yamacı boyunca uzanaraq onu dövrəyə alır.
Ümumi
sahəsi 1,5 hektara yaxın olan qalanın planı mürəkkəb formalıdır. Sahəsi 300
kvadratmetr olan narınqala üst terrasda yerləşməklə hakim mövqeyə malikdir. O,
qalanın şərq divarı ilə hüdudlanır, digər tərəflərdən isə sərt enişə ayrılır.
Niyal
qalası
Azərbaycan
ərazisində ən qədim qalalardan biri də Niyal qalasıdır. Mütəxəssislər abidənin
inşa tarixini Erkən Orta əsrlərə – VI, bəzi mənbələrdə VII-VIII əsrlərə, hətta
eramızdan əvvələ aid edirlər.
Qafqaz
Albaniyası dövründə tarixi Girdiman vilayətində tikilən qala İsmayıllı
rayonunun Lahıc qəsəbəsindən cənubda, Girdiman çayının sol sahilində, Niyal
dağında yerləşir. Abidə adını da elə bu dağdan alıb. Lahıcdan sərt meşə yoxuşu
ilə qalxıb bu müdafiə qalasına çatdıqda tikilinin strateji baxımdan əlverişli
mövqedə yerləşdiyi məlum olur. Buradan nəinki Lahıc, qədim Girdiman vilayətinin
geniş əraziləri, eləcə də bir qədər yüksəkdən cənubda Kür çayınadək, qərbdə Qəbələyədək,
şərqdə isə Şamaxıyadək ərazilər aydın görünür. Bu, qalanın mövqeyi baxımından həm
də müşahidə məntəqəsi olduğunu deməyə əsas verir. Belə bir mürəkkəb relyef şəraitində
çaydaşından və kirəc məhlulundan istifadə olunmaqla tikilən Niyal qalasına əsas
yol Lahıcdan olsa da, Sulut və Fit dağı tərəfdən də sərt dağlıq ərazilərdən
keçməklə yetişmək olar.
Dəniz
səviyyəsindən təxminən 1800 metr yüksəklikdə yerləşən qalanın divarlarının
hündürlüyü bəzi yerlərdə 12 metrə çatır. Ölkə əhəmiyyətli tarix yadigarı olan
bu nadir memarlıq nümunəsinin cəmi iki divarı, bir neçə bürcü və bəzi hissələri
günümüzə qədər gəlib çatıb. Hətta bu qalıqlar istehkamın vaxtilə möhtəşəm
tikili olduğunu göstərir.
Niyal
qalası istiqamətində fayton yolu olub. Sonuncu Şirvan xanı Mustafa xan da
qaladan müdafiə məqsədilə istifadə edib. Ona görə bu abidə eyni zamanda
“Mustafa xan qalası” da adlanıb.
Cavanşir
Qalası
İsmayıllı
rayonu ərazisindəki qədim tarixi abidələrin böyük əksəriyyəti Qafqaz Albaniyası
dövrünə aiddir. Albaniya tarixinin son dövrləri onun əsas vilayətlərindən olan
Girdiman və tanınmış sərkərdəsi Cavanşirin adı ilə bağlıdır.
Qafqaz
Albaniyasında Mehranilər sülaləsinin hakimiyyəti dövründə hökmdar Cavanşir tərəfindən
indiki İsmayıllı rayonun Talıstan kəndi ərazisində tikdirilən qala onun adını
daşıyır. Qalanın inzibati mərkəz kimi istifadə olunduğu güman edilir. VI-VII əsrlərin
yadigarı olan qalanı Mehranilər sülaləsinə məxsus hökmdarlar idarə ediblər.
Ölkə
əhəmiyyətli memarlıq abidəsindən bir qədər aralı, qalaya gedən yolun üstündə “Səngər
yeri” adlı kiçik düzənlik var. Bu yerin xüsusiyyətindən və adından məlum olur
ki, qalaya olan hücumların qarşısı burada alınıb. Burada ciddi müqavimətlə
qarşılaşan, xeyli qüvvə itirən düşmən qalaya hücumu tam gücü ilə davam etdirə
bilməyib.
Qalanın
ümumi sahəsi 1,5-2 hektardır. Qala kirəc məhlulu ilə çay daşından tikilib.
Qalanın qərb divarları isə uçulmuş halda olsa da, qala müdafiə xüsusiyyətini
özündə saxlayıb. Qalada diametri 8 metrə çatan 6 bürc var. Qala üç tərəfdən Ağ
çayın dərin keçilməz dərəsi ilə əhatə olunub. Qalaya giriş yalnız cənub tərəfdən
olub və Burada eni 2,5 m olan darvaza yeri aydın görünür. Cənub divarlarının
qalınlığı 2, hündürlüyü isə 10 metrdən çoxdur. Divarların üstündə bir-birindən
təxminən 0,5 m aralı daraqvarı dişlər olub. Divarları möhkəmləndirmək məqsədilə
bürclər tikilib. Bürclər cənub tərəfdə dördkünc, digər tərəflərdə isə dairəvi
formadadır.
Cavanşir
qalası əsas hissə və iç qaladan ibarətdir. Düzgün olmayan çoxbucaqlı ilə iç
qala dağın ən hündür yerində tikilib. Qalanın şimal qurtaracağında eni 2 m,
uzunluğu isə 50 m olan divar çıxıntısı var. İç qalanın divarları daha çox
dağıntıya məruz qalıb. Qalanın şimal qurtaracağında baş müşahidə məntəqəsi yerləşir.
Oradan “Səngər yeri” və ümumiyyətlə, qalaya gələn yollar aydın görünür. Qalanın
şimal-şərq tərəfində gizli yol olub. Bu da uzun çəkən mühasirə zamanı qalanın
xarici aləmlə əlaqə saxlamasına imkan verib. Cavanşir qalası sonrakı əsrlərdə də
müdafiə əhəmiyyətini qoruyub saxlayıb. Çox güman ki, qalanı heç vaxt düşmən
qüvvələr ələ keçirə bilməyib. Qalada döyüş zamanı olan dağıntı izlərinə rast gəlmək
olmur.
Qaladan
təqribən 7 km məsafədə, İsmayıllı rayonunun Xanagah kəndi ərazisində yerləşən
“Qız qalası”na yeraltı yolun olması güman edilir.
Buzxana - yeni aşkar olunmuş memarlıq
abidəsidir.
Sulut kəndindən 2 km aralıda,
kəndin şimal-qərbində qıcalıq adlanan sahədə
qədim abidələrdən olan Buzxana
abidəsi yerləşir. XIV-XVIII əsrlərdə
tikildiyi bildirilir. Buzxana Sulut çayının
sağ sahilində, Haram çayının isə sol
sahilində yerləşir. Ərazidə heç bir arxeoloji
qazıntı işləri aparılmamışdır.
Buzxana adı ilə məlum olan bu tikilidən bir
zamanlar hansı məqsəd üçün istifadə edildiyini demək çox çətindir.
XVIII əsrdə Fit şəhərinin Şirvanşahların paytaxtına çevrilməsindən sonra şahın iqamətgahı Şamaxı şəhərindən Haram qalasına
köçürülmüşdür. Onu da qeyd
edək ki , Haram qalasının özü də
Şirvanşahlar tərəfindən inşa olunmuşdur.
Buzxana abidəsi Haram qalasından
1,5 km aralıda yerləşir. Bunu da belə əlaqələndirirlər ki, Buzxana Şirvan şahının, onun ailə üzvlərinin
və əyanlarının ərzaq anbarı olmuşdur.
Buzxananın yerləşdiyi ərazi və onun ətrafı
münbit düzənlikdir. Bu ərazidən nə zamansa
əkinçilik və ya meyvə bağı kimi istifadə olunması şübhə doğurmur.
Bu
ərazilər və Mustafa xanın bu
ərazilərdə yaşaması barədə Azərbaycan Memarlar İttifaqının üzvü, memar Məhəmməd Nurməmmədovun “Girdiman qalaları” adlı kitabında
qeyd
edilmişdir.
Hal-hazırda
abidənin tavan hissəsinin
hər iki tərəfi
təbii fəlakət nəticəsində
yararsız hala düşmüşdür. Abidənin
içərisində mövcud olan üzlənmiş çay daşı hissələri uçmaqdadır. Yerli
sakinlərin sözlərinə görə, abidənin dağılmasına
səbəb insanların qızıl tapmaq
məqsədilə burada qazıntılar
aparmasıdır.
Hal-hazırda da
bu ərazi sakinlərin
bağ sahələri kimi
istifadə olunur.
2014-2017-ci illər ərzində dövlət
büdcəsində dövlət əsaslı vəsait
qoyuluşu hesabına tikintisi
nəzərdə tutulmuş layihələr
siyahısında nəzərdə tutulsa
da, indiyə kimi buzxanada
konservasiyası, qismən bərpası
işləri, turizm
məqsədlərinə uyğunlaşdırlması və tədqiqat
işləri aparılmamışdır.
Cümə məscidi
İslam
memarlığının bariz nüməsi olan İsmayıllı şəhər Cümə məscidi - İsmayıllı şəhərinin
Aşağıbaş adlanan məhəlləsində
yerləşir. Hicri-qəməri təqvimi ilə 1303-cü ildə ( 1882-ci il ) kənd ağsaqqalları, dindarları və ziyalılarının təşkilatçılığı ilə məscidin tikilməsi haqqında
təşəbbüs irəli sürülmüş, camaatın köməkliyi
ilə inşa edilmişdir. Xeyriyyəçi insanlar və kənardan gələn insanlar
bu məscidin tikilməsinə köməklik göstərmiş və tikilərək istifadəyə verilmişdir.
Dindarlar və ağsaqqallar əslən Kürdəmirli olan Məmmədəmin əfəndini məscidə əfəndi
təyin etmişlər. Məscid öz axarı ilə fəaliyyətinə başlamışdır. O zamanlar məscidin həyətində iki otaqlı mədrəsə
və dəstəmaz almaq üçün dairəvi
formada çarhovuz olmuşdur.
1918-ci ildə erməni-müsəlman məsələsi ortaya çıxmış, mənfur
ermənilər məscidin minarəsini dağıtmış və məscidi yandırmışlar. Lakin məscid ilahi
hikmət olaraq qalmış və yanmamışdır. Təəssüflər
olsun ki, məscid Sovetlər dövründə -
1937-ci ildən 1988-ci ilə qədər məktəb, hərbi kazarma, həbsxana və anbar
kimi istifadə edilmişdir.
1989-90-cı
illərdə burada təmir-bərpa işləri aparılmış və məscid istifadəyə verilmişdir. Daha sonra sovet quruluşu meydana çıxmış, 1929-cu
ildə kalxozlaşma başlamışdır. Beləliklə məscid bağlanmış və hökümət tərəfindən
nümayəndələr gələrək dindarları və
ziyalıları siyasi məhbus kimi tutmuş və məscidi həbsxanaya çevirmişlər. Məscid
bir neçə müddət həbsxana kimi faəliyyət göstərmişdir. Sonradan
isə məscid binası kolxoz tərəfindən taxıl anbarı
elan edilmiş və bir neçə
müddətdən sonra anbarın da yeri dəyişdirilmişdir. 1943-45-ci illərdə məsciddən hərbi düşərgə
kimi istifadə olunmuşdur.
Fitdağ
XVIII əsrə aid
Abidə İsmayıllı rayonunun
ən qədim kəndlərindən
biri olan Sulut kəndindən şimalda
geniş ərazini əhatə edən
dağ yamacında, dəniz
səviyyəsindən 1810 m yüksəklikdə Fit dağının zirvəsində yerləşir. Qala Şamaxı şəhərinin şimal-qərbində,
35 km-lik məsafədə Sulut və Basqal kəndlərinin
yaxınlığındakı Fit dağında
olmaqla bərabər, bu dağ
özü də hər tərəfdən
əlçatmaz Lahıc dağları, cənubdan və şərqdən Haram
dərəsi, qərbdən Niyal dağ
silsiləsi, şimaldan Baş su ayrıcı, cənub-qərbdən isə Mücü çayına baxan sıldırım
qayalıqlarla əhatə olunmuşdur.
Bu dağlar silsiləsi məşhur Babadağ, Niyal
dağı və nəhayət
Qafqaz sıra dağlarına
söykənir. Bu yerlərə
keçmişdə insan ayağı nadir
hallarda dəyə bilərdi.
İlk vaxtlar bu yerlərə
ov etməyə və ya giləmeyvə tədarükünə
gələn qədim insanlar, müəyyən zaman
keçdikdən sonra orada özünə
sığınacaq və istehkamlar
yaratmalı olmuşlar. Erkən orta əsrlər dövründə xaricdən
olan basqın və hücumların artması ilə ətrafdakı yaşayış məntəqələrinin
əhalisinin dağlara, o cümlədən Fit
dağına çəkilməsi prosesi
həyati zərurətə çevrilmişdir.
Bax, elə o zamandan yerli sakinlər tərəfindən Fit dağında ilkin müdafiə sədləri
yaranmışdır.
Buna görə də təsadüfi
deyil ki, XIX əsrin axırları və
XX əsrin əvvəllərinə qədər nəinki Fit qalası, hətta Fit dağının özü də coğrafi xəritələrdə
qeydə alınmamışdır.
Fit qalasının
nə zaman tikilməsi
barədə dəqiq məlumat
yoxdur. Bəzi tədqiqatçılar burada
hələ XI-XII əsrlərdə müdafiə qalası olduğunu ehtimal
edirlər. Fit qalası barəsində
orta əsr mənbələrində
də müəyyən məlumatlara
rast gəlmək mümkündür.
X əsrə
aid anonim mənbə
olan “Hüdud əl-aləm”
əsərində Şamaxıdan və
Niyal qalasından bir fərsəng
məsafədə daha möhkəm
bir qala vardır. Şahın zindanı
oradadır. Bu məlumatda iki məqam diqqəti
cəlb edir.
1.
Niyal
qalasından bir fərsəng
məsafədə olan yeganə
qala Fit qalasıdır. Fit qalası barədə
əlimizdə olan məlumatın
bir hissəsi də
Şirvan xanlığı dövrünə, yəni
XVIII-XIX əsrlərə aiddir. Bu dövrə aid
məlumatlardan birində
deyilir ki, Şirvan xanı Mustafa xan Fit
qalasına üç arşın
enində divar çəkdirmişdi. Bu işə Şirvan xanı Mustafa xan 3 min
adamı cəlb etmişdir.
2. Qalada şahın zindanı olduğu barədə məlumatdır.
Xatırladaq ki, Fit qalasında ətraf kəndlərin
sakinlərinin bu gün də
“zindan” adlandırdığı yer mövcuddur. Görünür, oradakı “meydan” və “qanlı qaya”
adı ilə məlum olan yerlər də Fit qalasının ən azı X əsrdən daha əvvəlki dövrə
aid olduğundan xəbər verir.
1945-ci ildə Fit
qalasını tədqiq etmiş Ə. Salamzadə isə qeyd edir ki, qala,
yaşayış məntəqəsinin qala divarları
ilə əhatə olunmuş
mərkəzi hissəsidir. Tədqiqatçı,
fikrini Fit qalası ətrafında
çoxlu sayda tikililərin
olması ilə əsaslandırır. F. Fituni isə
yazır: “Qala divarlarının
mərkəzində sonuncu Şirvan
xanı Mustafa xanın sığınacağı olmuş qəsr yerləşir. Qəsr o
hesabla tikilmişdir ki, hətta qalanın
aşağı hissələri ələ keçirilsə də, əhali və
xan ailəsi onun
içində uzun müddət
sığınacaq tapa bilsin. Qəsrin xarabalıqları onun əvvəlki
möhtəşəmliyini yaxşı nümayiş etdirməsə də, tamamilə dağılmış çox
otaqlı tiklinin qalıqlarını
görmək mümkündür. Ehtimal ki, bu, Şirvan xanının ehtiyat sarayıdır. Yerli əhali
qala içindəki həmin
tikilini “Divanxana” adlandırır”.
Girdiman qalası
Qala
bir millətin, xalqın
mübarizə, qəhrəmanlıq, mərdlik
simvoludur. Bir yerdə qala
varsa, deməli, oranın
xalqı, yurdu, vətəni
uğrunda canından keçib,
döyüşüb, düşmənlə mübarizə
aparıb və dogma
torpaqları gələcək nəsillərə
miras qoya bilmişdir.
Bu baxımdan Azərbaycan
xalqı çox xoşbəxtdir,
çünki ölkəmizin dörd
bir tərəfində müxtəlif
dövrlərə aid qalalar
ucalır.
Azərbaycan ərazisində ən
qədim qalalardan biri də, Qafqaz
Albaniyası dövründə tarixi
Girdiman vilayətində tikilən
Girdiman
qalası İsmayıllı rayonunun
Lahıc qəsəbəsindən 3
km cənub-qərb istiqamətində, Girdiman
çayının sol sahilində,
Niyal dağı Silsiləsinin
şimal-şərq yamaclarında və yüksək
dağ çəmənliklərində yerləşir. Həmçinin qala Lahıc və Basqal
kəndlərinin arasında, strateji baxımdan
olduqca əlverişli bir
ərazidə yerləşir.
Lahıc Azərbaycan Respublikasının dilbər guşələrindən biridir.
Lahıc qəsəbəsi ölkənin
şimalında, Böyük Qafqaz sıra dağlarının cənub yamacında, dəniz səviyyəsindən 1505 m hündürlükdə yerləşən şəhər tipli qəsəbədir. Qəsəbənin coğrafi mövqeyi və zəngin
tarixi, arxitekturası və tarixi abidələri,
yerli əhali arasında təşəkkül tapmış sənətkarlıq sahələri və s. Niyal dağından
Lahıcın ümumi görünüşü məkanı Azərbaycan çərçivəsində və bir
çox xarici ölkələrdə tanıtdırmışdır. Lahıc Girdiman çayının
sahilində yerləşməklə Babadağ
və Niyaldağ silsilələri ilə əhatə olunur və ona təbii qala
şəraiti bəxş edir. Belə bir coğrafi məkan qədim zamanlarda Lahıcın xarici təsirlərdən
yaxşı müdafiə olunması üçün imkan
yaratmışdır.
Yazılı mənbələrdə
Azərbaycan ərazisində yerləşən
qalalar arasında həm
Girdiman qalası, həm
də Niyal qalası
adlarına geniş rast
gəlinmişdir. Əksər tədqiqatçılar
mənbələrdə qeyd olunan
bu adların iki
müxtəlif qalaya aid
olduğunu ehtimal edirlər. Qalanın XVIII
əsrə aid olduğu
güman edilir.
Girdiman
qalasının tarixindən danışarkən
ilk növbədə Qafqaz
Albaniyası haqqında mötəbər
mənbə sayılan Moisey
Kalankatuklunun yazdığı “Albaniya
tarixi” əsərinə müraciət
olunmalıdır. Həmin əsərin
XIII fəslində müəllif
Arşakilər sülaləsini əvəz
etmiş Mehranilər sülaləsindən
danışarkən, “...Girdiman qalasını
3 il ərzində tikən
cəsur Vardan...” haqqında
məlumat verilmişdir. Vardan Mehranilər
sülaləsinin banisi Mehranın
nəticəsivə Cavanşirin ulu babası
olmuşdur. Görkəmli alim
Ziya Bünyadovun nüfuzlu
rəyinə görə, Vardanın hakimiyyəti
illəri təqribən 570-ci illərə
təsadüf edir. Deməli,
Moisey Kalankatuklunun qalanın
inşası ilə bağlı
qeyd etdiyi məlumatı
nəzərə alsaq, cəsur Vardanın
hakimiyyəti dövrünü təxmini
olsa da qalanın
inşa edildiyi tarix
saymaq olar.
Girdiman qalası
ərazisinin böyüklüyünə və
quruluşuna görə regionun
başqa məlum qalalardan
fərqlənir. Buranın təbii
şəraiti, su ehtiyatı, əkin və otlaq
üçün yararlı torpaq
sahələri qalanın ərazisində
çoxlu sayda insanın
uzun müddətli müdafiəsi
və daimi yaşayışı
üçün əsas şərt
olmuş, hələ qədim
dövrlərdən insanları buraya
cəlb etmiş və
qala tikmək üçün
stimul vermişdir.
Gümbəz
( Sərdabə )
XVIII əsrə aid memarlıq
abidəsi olan Günbəz ( Sərdabə) İsmayıllı rayonunun Pirəbilqasım kəndi ərazisində,
rayon mərkəzindən 16 km şərqdə, İsmayıllı-Basqal şossesindən
3 km cənubunda
yerləşir. Əhalisi əsasən əkinçilik
və heyvandarlıqla məşğul
olur.
Kəndin
tarixi çox qədimdir. Bunu kənddəki yüksək keyfiyyətli
memarlıq üslubunda tikilmiş
səkkiz guşəli Gümbəz
( Sərdabə ) öliya adlanan
tikili və kənddən
3 km şimalda
yerləşən e. ə. III-I əsrlərə aid edilən
nekropol da təsdiq edir. Bu
tikili Əbilqasım piri adlandırırlar. Kəndin adı
da buradan götürülmüşdür.
Bu
tikili bir sıra
möcüzələrə malikdir.
Birincisi
tikilinin necə yüksək
ustalıqla hazırlanmasını görmək üçün
gərək onu yaxından
ziyarət edəsən.
İkincisi bu
tikilinin üç tərəfinin
torpağının sürüşüb axmasına
baxmayaraq Gümbəz ( Sərdabə
) öz
yerində möhkəm dayanmışdır.
Üçüncüsü Gümbəzin ( Sərdabə ) içərisində
yuxarısının diametri 10 sm-ə
bərabər sonradan isə genişlənən
bir quyu vardır ki, bu quyunun dərinliyi heç kimə məlum
deyildir.
Dördüncüsü rəvayətə
görə XVIII əsrdə
tikilmiş Gümbəzin ( Sərdabə
) döşəməsi hamar
düzbucaqlı daşlarla döşənmişdir
ki, bu daşların
da uçaraq quyuya tökülməməsi möcüzədir.
Beşincisi döşəmə iki qatdan ibarətdir. Bu qatlar
arasında narın toz halında ( el içərisində
tütyə adlanan ) torpağa
oxşar qəribə maddə var ki, buranı ziyarət edən insanlar bundan
özləri ilə götürürlər.
Altıncısı Pirin
içərisində daşdan səliqə
ilə düzəldilmiş üzərində
yazılar olan bir qəbir
və Pirin öz
maketi vardır.
Yeddincisi isə
bu tikilinin hansı
məqsədlərlə qurulmasının səbəbləri
hələ də bilinmir. Pir haqqında
məlumatlar yalnız rəvayətlərə
əsaslanır. Bu möcüzəli
Pirin adı Əbilqasım piri
adlanır ki, kəndin adı
da elə buradan
götürlmüşdür.
Bu öliya
çox insanlardan yardım əlinin əsirgəməmişdir. Buranı ziyarət edib, onun hüzurunda
Allaha müraciət edən insanların əksəriyyətinə
kömək olmuş və sağlamlıqlarında
problem olanlar isə şəfa tapmışlar.
Öliyanın tikilisi o qədər maraqlı,
cəlbedici və zəhmlidir
ki, ziyarətçidə ona
qarşı inam oyadır.
Elə bu inamla
da insanlar dərdlərinə
əlac tapırlar.
2014-2017-ci illər ərzində dövlət
büdcəsində dövlət əsaslı vəsait
qoyuluşu hesabına tikintisi
nəzərdə tutulmuş layihələr
siyahısında nəzərdə tutulsa
da, indiyə kimi Gümbəz
( Sərdabə ) bərpa olunmamışdır.
Haram
qalası ( Qırxotaq abidəsi
Haram qalası ( Qırxotaq abidəsi ) İsmayıllı rayonunun
ərazisində, Sulut kəndindən 6 km
şimal-qərb istiqamətində, Haram
çayının sağ sahilində, Fit dağının
Haramı adlanan şimal-şərq
yamaclarından birində, əlçatmaz sıldırım
qayalığın üzərində, dəniz səviyyəsindən
1600 metr yüksəklikdə, sıx və hündür
meşə ağacları ilə
örtülmüş sahədə yerləşir. Qalanın yerləşdiyi
ərazi şimal-qərb tərəfdən
Niyal dağı silsiləsi
ilə həmsərhəd olub,
şərq tərəfdən Haramçayın
hövzəsinə doğru hüdudlanır.
Qədim Lahıc-Sulut dağ
yolu qalanın yerləşdiyi
qayalığın şərq ətəyindən
keçir və Haramçayın
hövzəsinə doğru enir.
Qala ərazisi şimal
və şərq tərəfdən
sıldırımlı, sərt qayalarla
əhatələnmişdir. Qalanın cənub
tərəfi Sulut kəndinə
doğru istiqamətlənmiş sərt
enişli yamacdan ibarətdir.
Sahəsi 4,3 hektar
olan Haram qalasının
ərazisi mürəkkəb relyefli
olub, mailliyi 20-30°
arasında dəyişir.
Haram qalasının
adını bəzən yanlış
olaraq Fit dağının adı ilə
Fit qalası da
adlandırırlar. ətraf kəndlərin
sakinləri arasında bu
qalanın başqa, “Mustafa
xan qalası”, bəzən
isə “Qırxotaq” adı
da yayılmışdır və
şübhəsiz ki, bu
sonuncu Şirvan xanı
Mustafa xanın adı ilə bağlıdır.
Məbəd ( Kilsə )
XIX əsrə aid Məbəd ( Kilsə ) İsmayıllı
rayonunun qədim kəndlərindən
birində Girk kəndində yerləşir. Girk kəndi rayonun cənub-şərqində dağlıq ərazidədir. Keçmişdə rayonun ərazisində Kirk və
Kirk Güzəran adlı iki kənd
mövcud olmuşdur. Yerli əhali
arasında Ləngəbiz dağları,
Qaş dağları, onun yamacında olan kəndlər
isə Qaş kəndləri adlanır. Yaşayış məntəqəsini XVIII əsrin axırlarında Qarabağdan köçüb gəlmiş ailələr salmışdır. Çox
güman ki, toponim türk dillərində “dağlıq tərəf” mənasını bildirən kırka sözü
ilə bağlıdır. Kəndin yerləşdiyi fiziki-coğrafi şərait də
bunu təsdiq edir. Bəzi mənbələrdə
Girk sözü canavar
mənasını da bildirir.
Deyilənə görə, Məbəd ( Kilsə ) həmin ərazidə yaşayan
albanlar tərəfindən inşa etdirmişdir. Sonradan Qarabağdan
köçüb
gəlmə ermənilər bu kilsənin
çöl hissəsində olan xaç
şəklini
dəyişmişlər. Bu onu göstərir
ki, ermənilər bu kilsəni
dünyaya
öz abidələri kimi təqdim etmək istəmişlər. Lakin İsmayıllı
rayonun bu əraziləri
tarixən albanların yaşadıqları
yaşayış məskənləri olduğunu sübut edir. Deməli, bu kənddə
albanlar yaşadığı üçün Məbəd ( Kilsə)
də məhz albanlar tərəfindən inşa olunduğu
da ehtimal olunur.
Türbə
Kələzeyvə kəndi Sulut
kənd İnzibati Ərazi
Dairəsi üzrə nümayəndəliyin ərazisində yerləşən qədim tarixə malik olan kəndlərdən
biridir. Kənd rayon mərkəzindən 45
km şərqdə, Sulut kəndinin sol tərəfində,
Niyal dağ silsiləsindən
olan Eşid dağının ətəyində
yerləşir. Kəndin tam mərkəzindən
axan çay kəndi
iki hissəyə bölür. Bu çayın
mənbəyi isə Eşid
dağından başlayır.
“Kələ”
sözü fars dilində
böyük yaşayış məntəqəsi
mənasını verir. “Zeyvə” sözü
isə ərəb dilindəki “zaviyə”
sözündən olub hücrə,
ibadətgah, guşə mənasını
bildirir. Zeyvə adlı
məntəqələr adətən İslam
dininin tüğyan etdiyi
vaxtlarda ömrlərini ibadətlə
keçirən ruhanilər üçün
salınmış yaşayış məntəqələridir. Buradakı
qədim qəbristanlıq XVI-XVIII
əsrə aid olduğundan
kəndin qədim tarixə
malik olduğunu sübut
edir. Hətta ətraf kəndlərdə
rəhmətə getmiş şəxslərin
burada dəfn edilməsi
bir daha onu
göstərir ki, Zeyvə ətrafda
olan kəndlərdən daha
böyük yaşayış məntəqəsi olmuşdur.
Kənd ərazisindən tapılmış
zəngin maddi-mədəniyyət nümunələri
burada, orta əsrlərdən qaynar həyatın
mövcud olduğunu göstərir.
Əkinçilik zamanı tapılan sikkələr daha çox
XIII-XV əsrlərə aiddir.
Ola bilsin ki, burada
bundan çox-çox əvvəl
də yaşayış olmuşdur, amma
bu bir faktdır
ki, Azərbaycanın monqollar
tərəfindən istila edilməsindən sonrakı dövrdə, bu ərazidə həyat xüsusilə
canlanırmış. Çox güman ki, yaxınlıqdakı
bir çox yaşayış
məntəqələrindən, o cümlədən
də Şamaxıdan əhalinin
bir hissəsinin didərgin düşərək
bu yerlərə köçməsi
ilə əlaqədər olmuşdur.
Şirvan hakimlərinin adı ilə bağlı abidələrdən biri də XIX əsrə aid
Zeyvə türbəsidir. “Azərbaycanın
arxitektura tarixi” adlanan monumental əsərdə Zeyvə türbəsi barədə kifayət
qədər ətraflı məlumat var. Tikintinin inşaat həlli Şirvan arxitekturasının
ən yaxşı nümunələri
səviyyəsindədir.
Qəbirstanlığın XVI-XIX əsrlərə
aid edilməsini qeyd
etsək, görə bilərik
ki, bəzi ehtimallara
görə Mustafa xan
öz qardaşı oğlu
üçün ucaltdığı türbə
o vaxtdan qəbristanlıq
ərazisində yerləşir. Yerli əhali
ilə söhbət zamanı
məlum olur ki, həmin
ərazidə pir yeri olub. Yaşlı insanların dediyinə
görə dəfn edilmiş
uşağın yanına dəfn edərkən qoyulan yumuru daş qəbir çökəndən
sonra gecələr özündən
işıq verirmiş. Yaxın illər ərzində təqribən
1934-1943-cü illərdə əraziyə
gələn yerli turistlər
maraq üçün pirə
baxış keçirərkən pirdə
olan daş barədə
məlumat verilib. Qonaqlar daşa
öz əllərində baxmaq
istəyiblər və qəbri
açıb daşı götürüb
baxıb və bir neçə
kənd sakini yanında
daşı əvvəlki yerinə
qoyublar. Həmin adamların dediyi
məlumata görə daşın
kamet olduğu bildirilir.
İnanclara görə həmin hadisədən 1
həftə sonra daşın itməsi bildirilir.
Deyilənlərə onu da əlavə edək ki, Zeyvə türbəsi tikildiyi vaxtdan
əsr yarım keçməsinə baxmayaraq, demək olar ki, elə bir ciddi dağıntıya məruz
qalmamışdır.
Xan qalası
XVII əsrə aid Abidə
İsmayıllı rayonunun Xankəndi kəndi ərazisində
yerləşir. İsmayıllı rayonunun
Basqal inzibati ərazi vahidində olan kənd Xankəndi çayının sahilində, dağətəyi
ərazidə yerləşir. Yaşayış
məntəqəsi XIX əsrin əvvəllərində
Şirvan xanı Mustafa xana məxsus ailələrin
məskunlaşması nəticəsində yaranmışdır. Xankəndi kəndində həyat
birdən-birə başlanmamışdır. Azərbaycan Sovet Ensiklopediyasının IV
cildindəki “Kürdüvan” məqaləsində
bu kənd barədə
məlumat verilmişdir. Bir sıra
yerüstü əlamətlərinə görə
Kürdüvan və Xankəndi
kəndləri ətrafında qədim istehsalat ocaqlarının varlığı
və orada inşaat keramikası istehsal olunduğu barədə
də fikir söyləmək
olar.
Xankəndi ərazisində
orta əsrlərə aid çoxsaylı tikinti qalıqları mövcuddur. Orada vətəndaşlar öz şəxsi həyətlərində
quyu və ya xəndək yeri
qazarkən tez-tez daşdan və
ya bişmiş kərpicdən
inşa edilmiş tikinti qalıqları üzə çıxmışdır. Kəndin cənub tərəfində -
Basqal çayının yarğanında eramızın birinci əsrinə aid qəbir abidələri də mövcuddur.
Həmin abidələrdən XVI-XVII
əsrə aid kaşı,
seladon, şüşə qab
parçaları, bilərzik nümunələri,
qırmızı rəngli saxsı
küplər, gildən hazırlanmış su qabı, dolça, şüşə muncuq və s. tapılmışdır.
Xan qalası abidəsi
barəsində çoxlu söz-söhbət gəzir. Bəziləri qaladakı yeraltı yol barəsində eşitdiklərindən, bəziləri
ayrı-ayrı vətəndaşların həyətində
bünövrə yeri qazarkən divar qalıqlarının
üzə çıxdığından danışır. Müxtəlif vaxtlarda həmin abidələrdən hətta qızıl dəfinələrin
tapıldığını söyləyənlər də var. Aqillərimiz
sərrast deyiblər “yanmayan
yerdən tüstü çıxmaz”.
Görünür, Xankəndi abidələri
ilə bağlı bu
cür söz-söhbətlərin yayılması
üçün nə isə
bir əsas olmuşdur.
Bu bir həqiqətdir
ki, yerli sakinlərdən bir qismi
lap yaxın vaxtlaradək yeraltı abidələri sökərək daşından və kərpicindən tikinti materialı kimi istifadə
ediblər. Bu abidə
o abidələrdəndir ki,
sonradan torpaq və
ya lil qatı
altında qalmışdır. Həm də
vaxtı ilə çökək
yerlərdə tikilmiş abidələr
bu cür təsirlərə
daha çox məruz
qalmışdır.
Oradan
toplanmış bəzi şirli saxsı qab
parçaları Xan qalasının XII-XIII əsrlərdən
gec olmayaraq tikildiyini söyləməyə
imkan verir. Əfsanəyə görə xanın
sürüləri Fit və Niyal dağlarındakı yaylaqlarda
bəslənərmiş və səhər-axşam
oradan saxsı borularla Xan
qalasına süd axıdılarmış.
Xan qalasını
müdafiə qalası hesab
etmək olmaz. Axı dağların dibində, münbit vadidə, Şamaxı-Qəbələ yolunun
lap üstündə də
müdafiə qalası tikərlər?
Sulut, Kürdüvan,
Xankəndi kəndlərinin əraziləri əsrlər boyu Şirvan xanlarının yay istirahət düşərgəsi
olmuşdur. Əlbəttə, Şamaxının yayı hara, Sulutun, Kürdüvanın, Xankəndi
kəndlərinin meyvəli bağları,
sərin bulaqları, əlvan yamacları,
yamyaşıl vadiləri hara! Bax elə buna
görə də bu
yerlərdəki tarixi tikililəri hər
şeydən əvvəl Şirvan xanlarının məhz yay
iqamətgahı kompleksinə daxil
olan abidələr kimi xarakterizə
etmək daha çox məntiqə uyğundur. “Xankəndi”, “Xan
qalası” kimi toponomlər də sözsüz ki, bu zəmində yaranmışdır. Bütün bunlar, həmçinin yaşlı kənd sakinlərdən eşitdiyimiz
əfsanə və söhbətlər Xan qalasının Şirvanşahlara məxsus
olduğunu və onların
yay iqamətgahı kimi
istifadə olunduğunu söyləmək üçün əsas verir.
Bütün bunlar onu
göstərir ki, orta əsrlərdə Şirvan
hakimlərinin yay iqamətgahına çevrilmiş Kürdüvan
və Xankəndi kəndlərində
də 2000 ildən
artıqdır ki, fasiləsiz həyat
mövcud olmaqdadır.
Ağsu rayonu
Azərbaycanın Şimal ərazisində minillik tarixə malik qədim Qafqaz
Albaniyası (e.ə. IV - e-nın VII əsri) və orta əsr Şirvanşahlar (VI-XVI əsrlər)
dövlətləri mövcud olmuĢdur. Müasir Ağsu rayonunun ərazisi bu dövlətlərin mərkəz
hissəsini - Ağsuçay və Girdimançay vadisini əhatə edir. Bu çayların vadiləri bərəkətli,
münbit torpaqları, təbii zənginlikləri ilə tarix boyu insanların diqqətini cəlb
etmiş və əhalinin sıx məskunlaşdığı mədəniyyət mərkəzinə çevrilmişdir. Odur ki,
Ağsu rayonu ərazisi Azərbaycan tarixinin miixtəlif dövrlərinə aid abidələrlə
çox zəngindir. Ağsu rayonunun Nüydi, Nuran, Sanqalan, Qırlar, Gəgəli, Ərəb-mehdibəy,
Qaraqoyunlu və s. kəndləri ərazisində mövcud olan qədim, antik, orta əsrlər
dövrlərinə aid yaşayış yerləri, nekropollar, qəbiristanlıqlar, qalalar, türbələr,
dini ibadətgahlar və başqa maddi-mədəniyyət abidələri xalqımızın əvəzsiz tarixi
xəzinələridir. Ağsu rayonu ərazisindəki abidələrdən arxeoloji qazıntılar və təsərrüfat
işləri görülərkən təsadüfən zəngin tarixi materiallar aşkar olunmuşdur. Bu tarixi
yadigarlar içərisində Qafqaz Albaniyası maddi-mədəniyyətinin özünəməxsus yeri
vardır. Qırlartəpə eneolit dövrü yaşayış yeri Qafqaz Albaniyasının ən qədim
tarixini, mədəniyyətini araşdırmaq üçün çox dəyərli, nadir abidədir.
Tarixi
abidələr
Qırlartəpə
eneolit-antik dövr abidələri. Qırlartəpə abidəsi Ağsu rayonunun Qırlar kəndi
yaxınlığında yerləşir. Yaşayış yerinin qədim mədəniyyət qalıqları eneolit
dövrünə aiddir. E.ə. V-IV minilliklərdə yaşayış yerinin əhalisi əsasən əkinçiliklə
məşğul olmuşlar. Qırlartəpə abidəsinin alt mədəni təbəqəsindən eneolit dövrünə
aid müxtəlif məişət saxsı qab nümunələri, təsərrüfat küpləri, ocaq qurğuları,
taxıl əzmək üçün istifadə olunan daşlar əldə edilmişdir.
1986-cı ildə buradan eramızın I əsrində kəsilmiş gümüş sikkə tapılmışdır. Gümüş
dirhəmin bir üzündə Parfıya hakimi III Artabanın şəkli həkk edilmişdir. Digər
üzündə isə yunan əlifbası ilə onun adı və başqa yazılar zərb edilmişdir.
Qırlartəpə abidəsi bu ərazidə həyat tərzinin 7 min il bundan əvvəl başlandığını
və uzun müddət davam etdiyini göstərir.
Nüydi antik dövr yaşayış yeri və nekropolu. XX əsrin 60-70-ci illərində
burada aparılan arxeoloji qazıntılar zəngin mədəni irsin qalıqlarını üzə
çıxarmışdır.
Abidə Ağsu rayonunun Nüydi kəndi ərazisindədir. Burada aparılan yerüstü
axtanşlar və arxeoloji tədqiqatlar nəticəsındə 10 hektardan artıq geniş sahəyə
malik olan qədim yaşayış yeri aşkar edilmişdir.
Buradan taxıl əzmək üçün istifadə olunan daşlar, sadə formalı müəyyən bədii tərtibata
malik gil qablar daha çox tapılmışdır. Bu keramika məmulatlarının hazırlanması
e.ə. I e.-nın I əsrinə, yəni Roma işğalçılarının yürüşləri dövrünə aiddir. Tədqiqatlar
göstərir ki, Roma işğalları ərəfəsində Qafqaz Albaniyasında əsasən metalişləmə
sənətkarlığı ön plana keçmiş və hərb işi ilə bağlı silah istehsalı vacib
olmuşdur. Odur ki, dulusçuluq sənətində müəyyən tənəzzül özünü göstərir.
Eyni
zamanda burada qazıntılar zamanı yaşayış binalarına məxsus çaydaşından hörülmüş
bünövrə qalıqları aşkar olunmuşdur.
1972-ci ildə, bu ərazidə tapılmış pul dəfinəsi tariximizin iqtisadi, mədəni
problemlərini araşdırmaq üçün çox böyük tapıntıdır. Dəfınə kiçik küpə içərisində
36 ədəd gümüş sikkədən ibarətdir. Sikkələrin bir üzündə sxematik insan başı,
digər üzündə isə bir əlində əsa və ya nizə, o biri əlində quş (bəzən də keçi)
tutmuş adam təsvir olunmuşdur. Sikkələrin üzərində yazı yoxdur. Bu sikkələr
Makedoniyalı İsgəndərin pullarına bənzədilərək zərb edilmiş Alban atlısı sikkələrindən
başqa yalnız bir ədəd xarici sikkə vardır. Bu sikkə II Mitridatın (e.ə. 124-88)
adına zərb edilmiş Parfıya puludur. Göründüyü kimi bura Qafqaz Albaniyasının
antik dövr mədəniyyət ocaqlarmdan biri olmuşdur. Qafqaz Albaniyasının iqtisadi,
mədəni həyatında, ticarət əlaqələrində bu yaşayış yeri mühüm rol oynamışdır.
Qaraçıbulaq antik dövr abidələri. 1973-cü ildə Ağsu rayununun Nuran kəndi
yaxınlığında, sahəsi 10-12 ha olan antik dövrə aid Qaraçıbulaq yaşayış yeri və
qəbiristanlığı aşkar edilmişdir.
Buradan çaydaşından inşa edilmış dördkünc plana malik tikinti qalıqları, dulus
kürələri, təsərrüfat küpləri, dən daşları, saxsı qıf, gil qadın heykəlciyi, gil
qablar, tunc xəncər, dəmir nizə ucluqları və müxtəlif bəzək əşyaları
tapılmışdır.
Qaraçıbulaq abidəsində yaşayış e.ə. XII əsrdən başlamış və eramızın I əsrinə
kimi davam etmişdir. Arxeoloji materiallar göstərir ki, Qaraçıbulaq yaşayış
yerinin əhalisinin məşğuliyyətində bütün təsərrüfat sahələri, xüsusən sənətkarlıq
mühüm yer tutmuşdur.
Uzunboylar antik dövr abidəsi. Abidə Ağsu rayonunun Sanqalan kəndi
yaxınlığında yerləşir. Torpaq qəbirlərdə ölülər sağ böyrü üstdə bükülü vəziyyətdə
basdırılmışdır. Ətrafına 50-70 saxsı qab, çoxlu dəmir nizə, çin, bıçaq,
çapacaq, biz, qıyıq, bəzək əşyaları və s. habelə at, it və quş qoyulmuşdur. Qəbirlərin
birindən Qafqaz Albaniyasına məxsus gümüş sikkə də tapılmışdır.
Bəyimli qalası. Ağsu rayonunun Bəyimli kəndi ərazisində erkən orta əsrlər
dövrünə aid istehkam tikintilərinin qalıqları vardır. Bu istehkam dördkünc
plana malik olmuşdur. Qala divarlarının künc hissələrinin qalınlığı 15 metrə qədərdir.
Qalanın ətrafı dərin kanalla əhatələnmişdir. Ehtimal ki, düşmən hücumları
zamanı qalanın müdafiəsini daha da möhkəmləndirmək məqsədilə bu kanal su ilə
doldurulurmuş.
Ağsu rayonunun ərazisində XIV-XX əsrlərdə tikılmiş tarixi memarlıq abidələri də
üstünlük təşkil edir. Bunlara türbələr, qalalar, məscidlər və s. aiddir.
Şeyx Dursun türbəsi. Ağsu şəhərinin şimal-şərqində yerləşən abidənin kitabəsinin
bir hissəsi pozulduğu üçün türbənin tarixi ilə bağlı müxtəlif fikirlər
yaranmışdır. Ağsu rayonunda nəşr olunan "Birlik" qəzetinin bir çox məqalələrində,
Ağsu rayon tarix-diyarşünaslıq muzeyinin materiallarında abidənin tikildiyi
tarix 1457-ci il kimi göstərilir.
Abidənin divarları əl ilə kəsilib yonulmuş əhəng daşlarından tikilmiş, binası səkkizüzlü
prizma şəklindədir. Binanın üst örtüyü konusvari tağla bağlanmışdır. Tağ əl ilə
kəsilmiş daşdan düzəldilmişdir.
Xəzinə dağı qalası. Girdiman çayının sol sahilində, Padar kəndi ərazisində
xalq arasında Xəzinə dağı adlanan təpənin üç tərəfi sıldırım qayalarla əhatə
olunmuşdur. Təpəyə qalxmaq üçün yeganə yolun üzərində çəkilmış qədim qala
divarının qalıqları zəmanəmizədək qalır. Qala istehkamının görünən hissəsinin
uzunluğu 7 metr, eni isə 4 metrdir.
Şeyx Əmir Əhməd türbəsi. Ağsu rayonuMustafalı kəndinin ərazisində yerləşən,
ətraf ərazilərin ziyarətgah yerinə çevrilən Şeyx Əmir Əhməd türbəsi 1722-ci ildə
inşa olunmuşdur. Bu tarixi memarhq abidəsi əl üsulu ilə kəsilib yonulmuş əhəng
daşlrından hörülmüşdür. Abidə səkkizüzlü prizma şəklindədir və fasad hissənin divarbirləşmələrində
oyma üsulla naxışlar həkk edilmişdir.
Pir Bəxtiyar türbəsi. Ağsu rayonunun maraqlı memarhq abidələrindən biri də
tarixən mövcud olmuş Cavanşır kəndi ərazisində yerləşən Pir Bəxtiyar türbəsidir.
Pir Bəxtiyar türbəsinin tikilmə dövrü ətrafdakı qəbir abidələri əsasında təxminən
müəyyənləşdirilmişdir. Abidənin cənub-qərb tərəfindəki qəbirlər nisbətən qədimdir.
Üzərində tarixi oxunan qəbirlər 1784, 1797, 1805 və s. illərə aiddır. Buna əsaslanaraq
demək əlar ki, Pir Bəxtiyar türbəsi təxminən XVIII əsrin sonu XIX əsrin əvvəllərində
inşa edilmişdir.
Həzrə piri Pir Bəxtiyar türbəsi ilə eyni dövrə aid olan abidədir. Əsrlər
keçdikcə bu türbə dağıntılara məruz qalmışdır. Həzrə piri Ağsu rayonunun Ərəbmehdibəy
kəndi ərazisində yerləşir.
Bura dördkünc memarlıq planında tikilmişdir. Türbənin fasad hissəsində, qapısı
üzərində daş kitabə olmuşdur. Dağıntı nəticəsində kitabə parçalanmışdır və hissələri
hazırda türbənin daşları arasmda qalmaqdadır.
Şıxməzid türbəsi Ağsu şəhərinin qərb hissəsində, Ağsuçayın sağ sahilində vaxtilə
mövcud olmuş Şıxməzid kəndi ərazisində yerləşmişdir. Kəndin adı isə tayfa
başçısı Şeyx Məcidlə bağlıdır.
Şeyx Məcidin qəbri üzərində Şeyx Dursun türbəsi üslubunda məqbərə tikilmişdir.
Bu türbə müqəddəs yer və ziyarətgah kimi tanınmışdır. XX əsrin 30-cu illərində
türbə islam dininə qarşı mübarizə ilə əlaqədar dağıdılmışdır.
Bilal Əfəndi məscidi Ağsu rayonunun Padar və Külüllü kəndləri ərazisində yerləşir.
Məscidin binası düzbucaqlı formada olub, 3 otaqdan ibarətdir. Vaxtilə məscidin
minbəri olmuş, sovet hakimiyyəti illərində uçurdulmuş, sonralar yenidən bərpa
edilmişdir. Məscidin üzərindəki tarixdən məlum olur ki, bina hicri 1305-ci ildə
(1889) inşa olunmuşdur.
Qırmızı
günbəz və Ağ günbəz. Hər ikitarixi memarlıq abidəsi Ağsu rayonunun
Qaraqoyunlu kəndində yerləşir.
Qırmızı günbəzin tarixi daha qədimdir. Abidə hicri 1286-cı ildə (1869-1870)
inşa olunmuşdur. Divarları qırmızı bişmiş kərpicdən, səkkizüzlü prizma şəklində
inşa olunmuşdur.
Ağ günbəzindivarları əl üsultı ilə kəsilib yonulmuş və cilalanmış ağ əhəng
daşlardan səkkizüzlü planda tikilmişdir. Abidənin bir giriş qapısı və üç pəncərəsi
vardır. Giriş qapısının üstündə ərəb əlifbası ilə yazılmış kitabə yerləşir.
Abidə hicri 1327-ci ildə (1909) tikilmişdir.
Qədim
Qəbələ şəhəri
Rayonun
zəngin mədəniyyətə malik olduğunu tapılmış əşyalar və yaşayış məskənləri sübut
edir. Belə ki, Nic kəndinin yaxınlığında Yalovlu dağda eramızdan əvvəl
III-I əsrlərdə insan məskənləri olmuşdur. Bu ərazidə dəmir bıçaqlar, xəncərlər,
qılınclar, tuncdan hazırlanmış üzüklər, qızıl sırğalar, dəyirman daşları və
başqa əşyalar aşkar edilmişdir. Azərbaycanın şimal ərazisində dağlıq və Aran
rayonlarda həmin dövrə aid arxeoloji mədəniyyət elmdə Yaloylu mədəniyyəti
adlanır.
Qədim
Nic Qəbələ şəhərinin yaxınlığında yerləşir. Nij Qafqaz albanlarının nəslindən
sayılan Azərbaycan-Udin etnik qrupları arasında xüsusi bir etnik qrupun vətənidir.
Hal-hazırda
onların sayı 10000 nəfərdən çox deyil, lakin adət-ənənələrini, dilini və mənəvi
mədəniyyətlərini qoruyub saxlamağı bacarıblar. Udin məbədi Azərbaycanda
xristianlığın ən qədim abidələrindən biridir. Məbəd 17-18-ci əsrlərdə 4-cü əsrdəki
qədim alban kilsəsinin yerində yenidən qurulmuşdur.
Qəbələ
Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi , Bum kəndindəki xalq sənəti və tarixi-mədəniyyət
abidələri yerləşir. Eləcə də şəhərdə İsmayıl bəy Qurtqaşınlının Ev Muzeyi
görülməli yerlərdəndir.
Bu
yurdun adı çəkiləndə ilk öncə qədim Qafqaz Albaniyasının 900 illik bir dövrdə
(eramızdan əvvəl IV əsrdən eramızın V əsrinədək) paytaxtı olmuş qədim Qəbələ şəhəri
və onun bu günə gəlib çatmış möhtəşəm qala divarları xatırlanır. Rayon mərkəzindən
20 km cənubi-qərbdə, indiki Çuxur Qəbələ kəndinin şimal-şərq hissəsində Corlu və
Qara çaylarının suayrıcında yerləşən qədim Qəbələ şəhəri öz möhtəşəmliyi, mühüm
siyasi, iqtisadi və ticarət mərkəzi kimi dünyanın Babil, Troya, Pompey,
Karfagen kimi qədim və məhşur şəhərləri ilə müqaisə olunur.
2400
illik tarixi olan, qədim “İpək yolunun” üstündə yerləşən Qəbələ şəhərinin adı hələ
eramızın I əsrində yaşamış Roma alimi Böyük Plininin ,,Təbii tarix” əsərində
Kabalaka, yunan coğrafiyaşunası Klavdi Ptolemey (II əsrdə) Xabala, Ərəb
tarixçisi Bəlazuri (IX əsr) Xəzər adlandırmışdır. Ilk dəfə Azərbaycan alimi
A.Bakıxanov (XIX əsr) ,,Gülüstani – İrəm” əsərində Kbala və ya Xabalanın Qəbələ
olduğunu göstərmişdir.
Əsirlər
boyu Azərbaycan torpaqlarına göz tikən yadelli işğalçıların amansIz hücumlarına
mərdliklə sinə gərən Qəbələ şəhəri tarixin yaddaşına alınmaz, məğlubedilməz
qala-şəhər kimi daxil olmuşdur.
E. I
əsrdə romalılar Kabalakanı (Qəbələni)-"oppidum" yəni "istehkam şəhər"
kimi tanıyırdılar. Eramızın 262-ci ilində Albaniya Sasanilər tərəfindən işğal
olunsa da Qəbələ özünün siyasi və iqtisadi əhəmiyyətini itirmədi. V əsrin
ikinci yarısında (464-cü ildə) Albaniya öz müstəqilliyini müvəqqəti itirdiyi və
şimal köçərililərinin basqınlarının şiddətləndiyi dövrdə ölkənin paytaxtı Qəbələdən
Partava (Bərdəyə) köçürülür. Bundan sonra da Qəbələ ölkənin başlıca ticarət sənətkarlıq,
mədəniyyət və mənəvi mərkəzi kimi mövcud olmuşdur.
Qəbələ
1068-ci ildə Şirvanşah Fəriburzun, 1120-ci ildə gürcü çarı III Davidin, 1386-cı
ildə Teymurləngin, 1538-ci ildə Səfəvi şahı I Təhmasibin, 1734-cü ildə Nadir
şahın qoşunlarının işğalı ilə üz-üzə dayanmış, sarsıntılar keçirmişdirsədə öz əhəmiyyətini
tam itirməmişdir. 1747-ci ildə Nadir şahın ölümündən sonra Azərbaycan
xanlıqlara. Sultanlıqlara və məliklikliklərə bölünmüş və bu zaman Qəbələ də
ayrıca sultanlıq idi.
Qəbələ
hakimiyyətinin axırıncı Sultani İ.B. Qutqaşınlının atası Naib Nəsrullah Sultanı
olmuşdur.
XVIII
əsrin sonlarında Qəbələ sultanlığı Qəbələ mahalı adlandırılırdı. 1841-ci ildə
Çar Risiyasının Qafqazda apardığı islahatlar nəticəsində Azərbaycanda xanlıqlar
ləğv edilərək Quberniya və qəzalarla əvəz olunmuş və bu dövürdə Qəbələ rayonu
Yelzavetapol (Gəncə) quberniyasının Nuxa (Şəki) qəzasının tərkibinə
qatılmışdır.
Qeyd
olunduğu kimi Qəbələnin əlverişli tarixi-coğrafi mövqeyi onun ərazisinin
insanlar tərəfindən ta qədimdən mənimsənilməsinə və nəticədə zəngin maddi-mədəniyyət
abidələrinin yaranmasına səbəb olmuşdur.
Böyük
Əmili kəndində eramızdan əvvəl I minilliyə aid olan daş kurqan, Soltannuxa kəndinin
cənubunda, Kilsə dağında IV əsrə aid Alban kilsəsi (məbəd), Nic qəsəbəsində
antik dövrə aid Nekrapol, Yengicə kəndinin cənubunda IV-XIV əsrlərə aid Qızlar
qalası, çay boğazında X-XII əsrlərə aid Surxay qalası, Həzrə kəndində XIV-XV əsrlərə
aid türbələr kompleksi, Dızaxlı kəndinin şimali - qərbində yerləşən, VII əsrə
aid Komurad məqbərəsi, Qəbələ şəhərindəki Büdxana qalıqları, XVIII əsrə aid 8
güşəli Məscid, XIX-XX əsrlərin başlanğıcında inşa edilmiş Cümə məscidi,
İ.B.Qutqaşınlının XIX əsrə aid ev Muzeyi və məzar üstü abidəsi və sair tarixi
abidələr rayonun ,,tarixi inciləri” olub, bu yerlərə gələnlərin diqqətini cəlb
etməyə bilmir. Qəbələnin tarixi keçmişini və bu gününü öyrənmək, qoruyub
saxlayaraq gələcək nəslə çatdırmaq məqsədi ilə rayon rəhbərliyi tərəfindən son
dövürlərdə bir sıra tədbirlər həyata keçirilmişdir.
2025-ci
il 6-16 iyul tarixlərdə Fransanın paytaxtı Paris şəhərində UNESCO-nun Baş Qərargahında
Dünya İrsi Komitəsinin 47-ci sessiyası keçirilib. Sessiyanın gündəliyinə uyğun
olaraq 11 iyul tarixdə Dünya İrsinin İlkin Siyahısına təqdim olunan nominasiya
fayllarının müzakirəsi aparılıb. Azərbaycan tərəfindən təqdim olunmuş “Gəmiqaya
və Göygöl Tarixi-Mədəni və Təbii Kompleksi” və “Qədim Qəbələ şəhəri” UNESCO-nun
Dünya İrsinin İlkin Siyahısına daxil edilib.
Qəbələ Arxeoloji Mərkəzi
Qədim
Qəbələ şəhərinin yerləşdiyi ərazidə arxeoloji qazıntılar nəticəsində tapılmış
maddi mədəniyyət nümunələri bu mərkəzdə qorunur və sərgilənir. Burada müxtəlif
dövrlərə aid silahlar, keramika məmulatları, bəzək əşyaları, qədim sikkələr və
məişət avadanlıqları ilə tanış olmaq mümkündür.
Çuxur
Qəbələ Qala Kompleksi
Bu
abidə Qafqaz Albaniyasının paytaxtı olmuş qədim Qəbələnin ən möhtəşəm tikililərindən
biridir. Qala divarlarının qalıqları, bürclər və arxeoloji qazıntılar əsasında
bərpa olunan məkanlar tarix həvəskarları üçün xüsusi maraq doğurur.
Qəbələ
Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi
Qəbələ
şəhərində yerləşən bu muzeydə rayonun qədim və orta əsrlər tarixi,
etnoqrafiyası, təbiəti və folkloru haqqında zəngin eksponatlar sərgilənir.
Muzey ekskursiyaları yerli bələdçilərin izahı ilə daha maraqlı və maarifləndirici
olur.
Qafqaz
Albaniyasının Kilsə və İbadətgahları
Qəbələ
ərazisində Qafqaz Albaniyası dövrünə aid bir neçə kilsə və ibadətgahın
qalıqları tapılıb. Xüsusilə Nic kəndində yerləşən qədim Alban məbədi və digər
ibadət yerləri xristian irsini yaşadan nadir abidələrdəndir.
Bayramkoxa
qalası
Göyçay dərəsindən
qərbdə, Kələş düzündən cənubda, Kilsədağ məbədi yaxınlığında
olan bu abidə ərazisində olduğu kəndin adı ilə Bayramkoxa qalası adlanır.
Abidənin
yerləşdiyi ərazi həm də, Təpələr, yaxud da Yeddi təpə adı ilə məlumdur.
1972-ci ildə Firidun Qədirov tərəfindən orada ilkin arxeoloji tədqiqat işləri
aparılmışdır. Məhz həmin qazıntılar nəticəsində müəyyənləşdirilmişdir ki,
oradakı təpələr əslində, qalanın ayrı-ayrı bürclərinin qalıqlarıdır. 45x42x 10
sm ölçülü çiy kərpiclə hörülmüş qala bürclərinin qalıqlarının hündürlüyü 5–6 m,
diametri isə 15 m-dir. Hər tərəfdə 3 bürc olmaqla, cəmi 8 bürcü var.
Qala
quruluş etibarı ilə kvadrat formasındadır. Onun tərəflərinin uzunluğu 90 m,
ümumi uzunluğu isə 360 m-dir. Bürclər arası hissədə qala divarları daha çox
dağıldığından, onların yeri alçaq köbərə bənzəyir. Qaladan təqribən 100 m şərqdə
daha iki təpə mövcuddur. Onlardan 20–25 m cənub tərəfdə isə 40 m uzunluğu olan
daha bir köbər yeri var. Yerüstü əlamətlərinə görə, onlar da yuxarıda təsviri
verilən tikinti qalıqlarına bənzəyir və çox güman ki, bütövlükdə Bayramkoxa
qala kompleksinə aiddir.
Abidədə
aparılmış arxeoloji tədqiqatlar zamanı orada, üst qatda təqribən 40 sm
qalınlığında lal təbəqə qeydə alınmışdır. Bu, qalanın uzun müddət istifadəsiz
qalması nəticəsində əmələ gəlib. Lal təbəqə götürüldükdən sonra orada qalınlığı
40 sm olan mədəni təbəqə olduğu aşkar edilmişdir. Qazıntı zamanı oradan divar və
bürc qalıqlarından savayı, ocaq yeri, dəmirdən ox ucu, gil muncuq və şirsiz
keramika nümunələri tapılmışdır. Keramika məmulatı içərisində dulus dəzgahında
istehsal edilən nümunələr qeydə alınmamışdır.
Bum
qalası
Böyük
Qafqazın cənub ətəklərində, Bum kəndi
yaxınlığında, Bum və Dəyirman çayları arasında yerləşir.
Təbii
təsirlər nəticəsində qala əsrlər boyu ciddi dağıntıya məruz qalmışdır. Xüsusilə
də Dəyirman və Bum çayları vaxtaşırı olaraq daşaraq abidənin şərq və qərb kənarlarını
yuyub dağıtmışdır.
Bum
qalası quruluş etibarilə düzbucaqlı formadadır. Onun divarlarının ümumi
uzunluğu 114, qala divarlarının qalıqlarının hündürlüyü isə təqribən 2 m-dir.
Qalanın cənub tərəfində 4, digər tərəflərindən hər birində isə 3 bürc olmaqla,
cəmi 13 bürcü olduğu güman edilir. Şimal, şərq və qərb divarları ciddi
dağıntıya məruz qaldığından, qalanın həmin istiqamətdə olan bürclərinin forma və
ölçülərini müəyyənləşdirmək çətindir. Cənub divarındakı bürclər, xüsusilə də mərkəzi
hissədə olan bürc nisbətən az dağıntıya məruz qalmışdır.
Düzbucaqlı
formada olan bu bürcün salamat qalmış hissədə hündürlüyü 1,8–2 metrdir. Yerüstü
əlamətlərdən göründüyü kimi, qalanın digər bürcləri də düzbucaqlı formada olub.
Xaçmaz Govur qalasında olduğu kimi, Bum qalasında da yer səthindən təqribən 1,5
m hündürlükdə 40x40 sm ölçüdə olan kvadratformalı mazğallar var. Onların ara məsafələri
təqribən 2 m-dir.
Govurqala
Qəbələ
şəhər xarabalığını iki hissəyə ayıran xəndəyin Cənub tərəfini yerli əhali Qala,
yaxud da Govurqala adlandırır. Qəbələnin qala hissəsi təxminən VI əsrdən
başlayaraq XVIII əsrin ortalarınadək olan bir dövrü əhatə etməklə, əsasən orta əsr
şəhəri olmuşdur. Onun ümumi sahəsi hazırda 13 hektara qədərdir. Səlbirdə olduğu
kimi, Qalanın ərazisi də topoqrafik quruluşuna görə mürəkkəb xarakterə
malikdir. Belə ki, qərb tərəfdə yarıdan çox hissəsi yüksəklikdir, son dövrlərin
tikintiləri onun ərazisində bəzi çökəkliklər və qabarmalar yaratmışdır.
Qalanın
cənub tərəfinin divar və bürcləri yerüstü vəziyyətdə yaxşı qalmışdır. Burada
yarımdairəvi vəziyyətdə inşa edilmiş dörd əzəmətli bürc və bürcləri birləşdirən
divarlar dövrümüzə kimi çatmışdır. Bürc və divarların yuxarı hissəsi tamamilə
dağılmışdır. Qərb tərəfdəki bürc şərti olaraq birinci bürc hesab edilir. Onun qərb
tərəfi çox dağılmışdır. Qalığının hündürlüyü 10,7 metrdir. Sonra ikinci bürc gəlir
ki, onun da hündürlüyü 11,3 metrdir. İçərisi dairəvi şəkildə boşdur. Boşluğun
diametri yuxarı hissədə 6,8 metrdir. Hündürlüyü 14 metr olan üçüncü bürcün içərisinin
diametri orta hesabla 7 m, divarının qalınlığı 5 metrdir. Bu bürcün alt cərgələrində
kirəc məhlulu ilə iri yonma yumşaq (şirim) daşdan hörülmüş 8 cərgə daş divar
yaxşı bilinir. Elə buna əsasən Qalanın cənub tərəfindəki bürc və divarların da
alt cərgələrinin iri yonma daşdan hörüldüyünü söyləmək olar. Dördüncü bürc,
Qalanın cənub divarının şərq qurtaracağındadır. O, təxminən ortadan qopub cənuba
tərəf aşmışdır.
İkinci
və üçüncü bürclər nisbətən yaxşı vəziyyətdədir. Bürc və qala divarlarının
yuxarı hissəsi bişmiş kərpicdən kirəc məlulu ilə hörülmüşdür. İkinci və üçüncü
bürclərin arası darvaza olmuşdur. Şəhərin Qala hissəsinin əsas giriş yolu
buradan keçmişdir. Şəhərə qalxan ikinci yol isə Qalanın şimal-qərb tərəfindəki
yoxuşla gedirmiş. Əslində, buradan Qalaya daha rahat qalxmaq olur. Bu yol
yerinin qarşısında divar qalığının olmamasını və enişin ətəyindəki bulağı nəzərə
alaran tədqiqatçılar buranı ikinci darvaza yeri hesab edirlər.
Covurluçay Səlbirə
nisbətən Qalanın şərq tərəfini çox dağıtmışdır. Onun uçurum şəklində olan
indiki görünüşündən aydın olur ki, vaxtilə möhkəm strateji mövqeyə malik idi. Qərb
tərəfdən axan Qara çay, Səlbirdə olduğu kimi, Qalanın da qərb tərəfini əlçatmaz
istehkama çevirmişdir. Səlbir ilə Qalanın arasından keçən süni müdafiə xəndəyinə
gəldikdə isə bu xəndək sonralar Qalanın şimal tərəfdən müdafiəsi işində əlavə
istehkam məqsədi daşımışdır. Bəzi alimlərin ehtimalına görə Qalada həyat
başlanandan sonra xəndəyin üstündən Səlbir ilə Qalanı birləşdirən
açılıb-bağlanan körpü olmuşdur.
Qızlar
qalası
Qəbələ rayonunun Zalam
kəndindən təxminən 3 km şərq tərəfdə, adğın üstündə, əlverişli coğrafi şəraitdə
yerləşir. Qala güclü dağıntıya məruz qalmışdır. 1972-ci
ildə qajada aparılan arxeoloji qazıntılar nəticəsində qala divarları, bürcləri
və darvaza yeri tam aşkarlanmışdır. Dördkünclü biçimdə olan Qızlar qalasinin
uzunluğu 16,5 metr, eni 15,7 metrdir. Qala divarlarının qalıqlarının hündürlüyü
bəzi yerlərdə 1,5 metrə qədərdir. Qalanın hər bir küncündə monolit dairəvi
bürc, hər bir divarında isə yarımdairəvi kontrfors vardır. Bürclərin diametri
3,5 metr, kontrforsların diametri isə 1,5 metrdir. Darvaza qalanın cənub-qərb tərəfində
yerləşir və eni 1,8 metrdir. Qalanın salamat qalmış qalıqları daşdan kirəc məhlulu
ilə inşa olunmuşdur. Lakin ətrafa səpələnmiş 33 X 33 X 8 sm ölçüdə bişmiş kərpic
nümunələrinin çoxluğu istehkamın üst hissəsinin həmin inşaat materialından
hörüldüyünü söyləməyə imkan verir.
Arxeoloji
qazıntılar nəticəsində Qızlar qalasında 20 sm qalınlığında mədəni təbəqənin
varlığı müəyyən olunmuş, daş sütun altlığı fraqmenti və xeyli şəxsi qab
qırıqları tapılmışdır. Faktiki materiallar Qızlar qalasının IX əsrdə inşa
olunduğunu və XI əsrin əvvəllərinədək istifadə edildiyini söyləməyə imkan
verir.
Qəbələ
rayonunun Vəndam kəndi ərazisində yerləşir. Söhbət kəndin şimalındakı Kiçiktəpə
dağının üstündəki yastanda olan qədim tikinti qalıqlarından gedir. Hər tərəfdən
dərin dərələrlə əhatə olunan bu ərazini Vəndam sakinləri "Qalaüstü"
adlandırırlar.
Təqribən
1 hektara yaxın sahəni tutan abidə Kiçiktəpənin yastan hissəsini bütünlüklə əhatə
edir. Abidənin quruluşu ərazinin relyefinə uyğunlaşdırılmışdır. Belə ki, dağın
yastanı oval formada olduğundan, qala da oval formada tikilmişdir. Onun
şimaldan cənuba doğru uzunluğu 160 m-dir. Ərazisi mərkəzi hissədən başlayaraq cənuba
və şimala doğru getdikcə daralır. Beləliklə, abidənin mərkəzi hissəsində eni 60
m, cənub tərəfdə 10 m, şimal hissədə isə cəmisi 4 m-dir.
Çay
daşından və əhəng məhlulundan istifadə etməklə inşa olunmuş qala divarlarının
bir sıra yerləri uçaraq dərəyə yuvarlanmışdır. Yarısalamat vəziyyətdə qalan
yerlərdə onun hündürlüyü 1 m, qalınlığı isə 1,8 m-dir. Abidədə 5 yerdə qala
bürcü olduğu güman edilir. Onların hamısı düzbucaqlı formasındadır. Qala bürcləri
əsasən relyefə uyğun olaraq döngələrdə tikilib. Qalanın çox da geniş olmayan
giriş qapısı cənub tərəfdəndir. O, ölçülərinə görə daha çox Xaçmaz Govur
qalasının giriş qapısına bənzəyir. Qala darvazasının yanlarındakı bürclər isə
forma və ölçülərinə görə Kəldək və Küngüt qalalarının bürclərinə uyğun gəlir.
Həzrə
türbələr kompleksi
Qəbələ rayonunun Həzrə kəndində
yerləşən XV–XVI əsrlərdə inşa edilmiş tarix-memarlıq abidələri
kompleksidir. Kompleksə daha əvvəl yeddi türbə daxil olsa da, onlardan
dördü dövrümüzə çatmışdır.
Abidələr
kompleksi Həzrə kəndi
ərazisindəki meşə içərisində yerləşməklə 3.5 hektara yaxın sahəyə malik orta əsr
qəbristanlığının mərkəzində inşa edilmişdir. Dövrümüzə çatmış dörd türbə Şeyx
Bahəddin, Şeyx Mənsur, Şeyx Məhəmməd və Şeyx Baniyə aiddir. Türbələrdən
ikisinin kitabəsində onların I Təhmasibin hakimiyyəti
dövründə inşa edildiyi göstərilir.
Kompleksə
daxil olan türbələr bir-birindən giriş hissələrinin çərçivələri, karnizlərinin
variasiyaları və daxili həcminin həlli ilə fərqlənirlər.
Kompleksə
daha əvvəl yeddi türbə daxil olsa da, onlardan dördü dövrümüzə çatmışdır.
Dövrümüzə çatmış dörd türbədən ikisi qəzalı vəziyyətdədir.
Abidələr
kompleksi Həzrə kəndi
ərazisindəki meşə içərisində yerləşməklə 3.5 hektara yaxın sahəyə malik orta əsr
qəbristanlığının mərkəzində inşa edilmişdir.
Türbələr
hamısı Şirvan-Abşeron memarlıq məktəbi ənənələrinə
uyğun şəkildə inşa edilmişdir. Türbələrin portallarında və sənduqələrin üzərində
nəfis işlənmiş kitabələr həkk olunmuşdur. Dövrümüzə çatmış dörd türbə Şeyx Bahəddin,
Şeyx Mənsur, Şeyx Məhəmməd və Şeyx Baniyə aiddir. Türbələrdən ikisinin kitabəsində
onların I Təhmasibin hakimiyyəti
dövründə inşa edildiyi göstərilir.
Kompleksə
daxil olan türbələr bir-birindən giriş hissələrinin çərçivələri, karnizlərinin
variasiyaları və daxili həcminin həlli ilə fərqlənirlər.
Qəbristanlıq
ərazisindəki sənduqələr də diqqəti cəlb edir. Həkkak və xəttatlar ərəb əlifbasının
xüsusiyyətlərindən istifadə edərək sənduqə və başdaşlarına vurduqları
naxışlarla yanaşı abidələrin bəzəyində haşiyə, qaytan və cürbəcür xalçalar şəklində
kitabə motivləri də işlətmişlər.
Türbələr
Şeyx
Bədrəddin türbəsi
Şeyx
Məhəmməd türbəsi
Şeyx
Mənsur türbəsi
Şeyx
Bani türbəsi
