Səfəvilər dövlətinin(1501-1736) banisi Şah İsmayl Xətayinin(1501-1524) ən sevimli xanımı, sevgilərinin şəninə dastanlar yazılan,əfsanələr qoşulan Taclı bəyim haqqında bir çox mənbələrdə bir biri ilə ziddiyyət təşkil edən məlumatlar hələ də tarixçilərin mübahisə səbəbidir.Mənbələr onun Şamlı tayfasından olan cəsur Durmuş bəyin bacısı olduğunu iddia edirlər.
Hətta şifahi ədəbiyyatda buna uyğun hekayə və əfsanələşmiş nağıllar olmasına baxmayaraq bu ehtimal öz sübutunu tapmır.Bütün dəyərli mənbələrin araşdırılmasından belə nəticəyə gəlinir ki,Taclı bəyim ağqoyunluların əsas gücünü təşkil edən mosullu tayfasına mənsubdur. Onun əsl adı Bigə olmuşdur.Əksər mənbələrdə onun haqqında "Bigə xanım”,”Bigə bəyim” deyə bəhs edilir.Taclı ona Şah İsmayılla izdivacdan sonra böyük hökmdarın verdiyi ad idi.Səlnaməçilərin qeyd etdiyinə görə Taclı bəyim Şah İsmayılla evlənərkən cəmi 14,15 yaşı olmasına baxmayaraq olduqca cəsarətli,ağıllı,gözəl olmasıyla hökmdarın sevgi və etibarını qazana bilmişdi. Hətta bəzi fars və avropa qaynaqları onun şahın qəbul etdiyi qərarlarda təsindən genişliklə bəhs edir,Taclının qızılbaşlar arasında yüksək nifuza və rəğbətə malik olmasından yazırlr.Səfəvi tarixçisi Budaq Münşi Qəzvininin dediyindən də bu nəticəyə gəlmək olur. O,qeyd edirdi ki,Şah İsmayılın Herata əmir təyin etdiyi Əmir xan Mosullu Baburla gizli əlaqəyə girdiyi üçün dövrünün ən nüfuzlu ,böyük din alimlərindən hesab olunan Məhəmməd Miryusifi mərkəzlə məsləhətləşməmiş edam etdirdiyi üçün Şah İsmayılın qəzəbinə tuş gəlmişdir. Lakin Taclı bəyimin səyi nəticəsində hökmdar onun canını bağışlamışdır.Bir çoxları bunu Əmir xan Mosullu ilə Taclı bəyimin qohumluq bağlarının olması ilə əlaqələndirsələr də bunun heç bir məntiqi əsası yoxdur .Çünki, eyni jestdən Ustaclı tayfasından olan Cahan şah da yararlanmışdı. Taclı bəyimin gözəlliyi ilə yanaşı olduqca cəsur, döyüşgən qadın olması da dillər əzbəridi. Buna sübut onun 1514-cü ildə Osmanlı Səfəvi arasınada baş vermiş Çaldıran döyüşündə iştirak etməsidir. Bu döyüşdə onun əsir düşməsi ilə bağlı söhbətlər də istər osmanlı,istər digər mənbələrdə mübahisəli olaraq qalır.Çünki,mənbələr bir birini təkzib edən məlumatlar verir.Bir sıra osmanlı qaynaqlarına istinad olunarsa,(Cəlalzadə Mustafa)Çaldıran döyüşündə əsir alınan Taclı xanım Şah ismayılın dəfələrlə elçi yollamasına baxmayaraq sultan tərəfindən əsgər-qazi Cəfər Çələbiyə ərə verilmişdi.Lakin Mənbələrin məlumatına görə 1515-ci ildə Cəfər Çələbi edam edilmiş və bu əsnada Sultan Taclı xanıma maddi dəstək olmuş,bütün ehtiyaclarını ödəmişdir.Ama digər mənbələr Taclı xanımın ancaq əmanət kimi Çələbiyə verildiyini qeyd edir. Digər mübahisə doğuran mənbə isə Taclı xanımın əsir düşdüyünü,lakin Ləli-Böyrək sayəsində əsirlikdən azad olunduğunu deyir. LƏLİ BÖYRƏK nədir?Ləli böyrək olduqca qiymətli bir daş idi . bəzi mənbələr onu Ləli böyrək,digəri isə Dəvə gözü adlandırırdı. Ağqoyunlu dövləti istila olunduğu zaman onun xəzinəsi yağmalanır və bu daş mosullu Əmir xanın əlinə keçir. O da bunu Şah ismayıla hədiyyə edir. Şah İsmayılsa öz növbəsində ən sevimlisi olan Taclı xanıma bağışlayır. Bu daşın üzük,boyunbağı,ya üzük olması barədə heç bir məlumat yoxdur.Taclı xanımın bu qiymətli daş qaşı əsir düşərkən bağışlayaraq əsirlikdən azad olduğu deyilir. Şah İsmayılın ölümündən sonra ITəhmasibin(1524-1576) erkən yaşda taxta çıxarılmasında böyük rolu olan Taclı xanım şahın kiçik olmasını rəhbər tutaraq sonra Səfəvi səltənətini idarə etmiş,dövlətin xeyrinə bir çox qərarlar qəbul etmişdir.
Tarixə Şahlar şahı İsmayılın sevimlisi, I Təhmasib Mirzə kimi böyük hökmdarın anası kimi adını qızıl hərflərlə yazdıran bu xanımqızılbaşlar arasında o qədər yüksək nüfuza malik idi ki,onu "Xanım sultan” deyə çağırırdılar. ən maraqlı xüsusiyyəti isə onun olduqca xeyriyyəçi biri olması idi. İsmayılın ölümündən sonra 16 yaşlı oğlunu hakimiyyətə gətirən bu xanımın vəqflərə və xeyriyyə qurumlarına olduqca yüksək məbləqdə bəxşiş etdiyi söylənilir Hətta Gəlini və qız nəvələrinin Təhmasiblə onun arasını açması nəticəsində Şiraza sürgün edilən bu xanımlar xanımı son nəfəsini verərkən bütün xəzinəsini vəqfə bağışlamış və öz xalqına belə bir töhvə verərək əbədiyyə qovuşmuşdur.
Pərvin Abışova
Hətta şifahi ədəbiyyatda buna uyğun hekayə və əfsanələşmiş nağıllar olmasına baxmayaraq bu ehtimal öz sübutunu tapmır.Bütün dəyərli mənbələrin araşdırılmasından belə nəticəyə gəlinir ki,Taclı bəyim ağqoyunluların əsas gücünü təşkil edən mosullu tayfasına mənsubdur. Onun əsl adı Bigə olmuşdur.Əksər mənbələrdə onun haqqında "Bigə xanım”,”Bigə bəyim” deyə bəhs edilir.Taclı ona Şah İsmayılla izdivacdan sonra böyük hökmdarın verdiyi ad idi.Səlnaməçilərin qeyd etdiyinə görə Taclı bəyim Şah İsmayılla evlənərkən cəmi 14,15 yaşı olmasına baxmayaraq olduqca cəsarətli,ağıllı,gözəl olmasıyla hökmdarın sevgi və etibarını qazana bilmişdi. Hətta bəzi fars və avropa qaynaqları onun şahın qəbul etdiyi qərarlarda təsindən genişliklə bəhs edir,Taclının qızılbaşlar arasında yüksək nifuza və rəğbətə malik olmasından yazırlr.Səfəvi tarixçisi Budaq Münşi Qəzvininin dediyindən də bu nəticəyə gəlmək olur. O,qeyd edirdi ki,Şah İsmayılın Herata əmir təyin etdiyi Əmir xan Mosullu Baburla gizli əlaqəyə girdiyi üçün dövrünün ən nüfuzlu ,böyük din alimlərindən hesab olunan Məhəmməd Miryusifi mərkəzlə məsləhətləşməmiş edam etdirdiyi üçün Şah İsmayılın qəzəbinə tuş gəlmişdir. Lakin Taclı bəyimin səyi nəticəsində hökmdar onun canını bağışlamışdır.Bir çoxları bunu Əmir xan Mosullu ilə Taclı bəyimin qohumluq bağlarının olması ilə əlaqələndirsələr də bunun heç bir məntiqi əsası yoxdur .Çünki, eyni jestdən Ustaclı tayfasından olan Cahan şah da yararlanmışdı. Taclı bəyimin gözəlliyi ilə yanaşı olduqca cəsur, döyüşgən qadın olması da dillər əzbəridi. Buna sübut onun 1514-cü ildə Osmanlı Səfəvi arasınada baş vermiş Çaldıran döyüşündə iştirak etməsidir. Bu döyüşdə onun əsir düşməsi ilə bağlı söhbətlər də istər osmanlı,istər digər mənbələrdə mübahisəli olaraq qalır.Çünki,mənbələr bir birini təkzib edən məlumatlar verir.Bir sıra osmanlı qaynaqlarına istinad olunarsa,(Cəlalzadə Mustafa)Çaldıran döyüşündə əsir alınan Taclı xanım Şah ismayılın dəfələrlə elçi yollamasına baxmayaraq sultan tərəfindən əsgər-qazi Cəfər Çələbiyə ərə verilmişdi.Lakin Mənbələrin məlumatına görə 1515-ci ildə Cəfər Çələbi edam edilmiş və bu əsnada Sultan Taclı xanıma maddi dəstək olmuş,bütün ehtiyaclarını ödəmişdir.Ama digər mənbələr Taclı xanımın ancaq əmanət kimi Çələbiyə verildiyini qeyd edir. Digər mübahisə doğuran mənbə isə Taclı xanımın əsir düşdüyünü,lakin Ləli-Böyrək sayəsində əsirlikdən azad olunduğunu deyir. LƏLİ BÖYRƏK nədir?Ləli böyrək olduqca qiymətli bir daş idi . bəzi mənbələr onu Ləli böyrək,digəri isə Dəvə gözü adlandırırdı. Ağqoyunlu dövləti istila olunduğu zaman onun xəzinəsi yağmalanır və bu daş mosullu Əmir xanın əlinə keçir. O da bunu Şah ismayıla hədiyyə edir. Şah İsmayılsa öz növbəsində ən sevimlisi olan Taclı xanıma bağışlayır. Bu daşın üzük,boyunbağı,ya üzük olması barədə heç bir məlumat yoxdur.Taclı xanımın bu qiymətli daş qaşı əsir düşərkən bağışlayaraq əsirlikdən azad olduğu deyilir. Şah İsmayılın ölümündən sonra ITəhmasibin(1524-1576) erkən yaşda taxta çıxarılmasında böyük rolu olan Taclı xanım şahın kiçik olmasını rəhbər tutaraq sonra Səfəvi səltənətini idarə etmiş,dövlətin xeyrinə bir çox qərarlar qəbul etmişdir.
Tarixə Şahlar şahı İsmayılın sevimlisi, I Təhmasib Mirzə kimi böyük hökmdarın anası kimi adını qızıl hərflərlə yazdıran bu xanımqızılbaşlar arasında o qədər yüksək nüfuza malik idi ki,onu "Xanım sultan” deyə çağırırdılar. ən maraqlı xüsusiyyəti isə onun olduqca xeyriyyəçi biri olması idi. İsmayılın ölümündən sonra 16 yaşlı oğlunu hakimiyyətə gətirən bu xanımın vəqflərə və xeyriyyə qurumlarına olduqca yüksək məbləqdə bəxşiş etdiyi söylənilir Hətta Gəlini və qız nəvələrinin Təhmasiblə onun arasını açması nəticəsində Şiraza sürgün edilən bu xanımlar xanımı son nəfəsini verərkən bütün xəzinəsini vəqfə bağışlamış və öz xalqına belə bir töhvə verərək əbədiyyə qovuşmuşdur.
Pərvin Abışova