Məmmədov Rasim Rafiq oğlu- İdrak Texnoloji Transfer MMC, Elmi Araşdırmalar Departamenti, Enerji sistemlərinin layihələndiriliməsi üzrə mühəndis
Web: https://idrak.az, email: [email protected], mobil: +994552916441
Məqaləni yazmaqda məqsəd yaşıl enerji texnalogiyalarını tətbiq etməklə Azərbaycan respublikasının təsərrüfatlarında səmərəli istilik təchizatı sistemləri qurulmasının mümkünlüyünü göstərməkdir. Belə ki, bu gün mövcud olan texnalogiyalar imkan verir ki, günəş enerjisindən yararlanmaqla təsərrüfatların və ya evlərin enerji və istilik xərclərini aşagı salaq. Hesab edirik ki, bu sahibkar təsərrüfatlarında enerji və istilik təchizatının yaxşılaşdırılmasında innavativ ideyadır.
Açar sözlər: günəş kollektorları, hibrid istilik təchizatı, qaz kombi sistemləri
Целью написания статьи является демонстрация возможности создания эффективных систем теплоснабжения в фермерских хозяйствах Азербайджанской Республики с применением технологий зелёной энергетики. Таким образом, существующие на сегодняшний день технологии позволяют снизить энерго- и теплозатраты фермерских хозяйств и жилых домов за счёт использования солнечной энергии. Мы считаем, что это инновационная идея в улучшении энерго- и теплоснабжения предпринимательских фермерских хозяйств.
Ключевые слова: солнечные коллекторы, гибридное теплоснабжение, газовые комбинированные системы
The purpose of writing the article is to show the possibility of establishing efficient heat supply systems in the farms of the Republic of Azerbaijan by applying green energy technologies. Thus, the technologies available today allow us to reduce the energy and heat costs of farms or houses by using solar energy. We believe that this is an innovative idea in improving the energy and heat supply in entrepreneurial farms.
Keywords: solar collectors, hybrid heat supply, gas combi systems
Giriş
Məqaləni yazmaqda məqsəd yaşıl enerji texnalogiyalarını tətbiq etməklə
Azərbaycan respublikasının təsərrüfatlarında səmərəli istilik təchizatı sistemləri qurulmasının mümkünlüyünü göstərməkdir. Belə ki, bu gün mövcud olan texnalogiyalar imkan verir ki, günəş enerjisindən yararlanmaqla təsərrüfatların və ya evlərin enerji və istilik xərclərini aşagı salaq. Hesab edirik ki, bu sahibkar təsərrüfatlarında enerji və istilik təchizatının yaxşılaşdırılmasında innavativ ideyadır. Bu gün dünyada PV panel texnalogiyalarından istifadə etməklə günəşdən enerji almaq artıq geniş yayılıb. Ekoloji tarazlıgı qoruyub saxlamaq və atmosferin çirklənməsinin qarşısını almaq üçün hər il daha çox dövlətlər bu sahəyə üz tutur, böyük gücdə enerji stansiyaları tikir və istismara verirlər. Ölkəmizdə də bu texnalogiyalardan geniş istifadə olunur. Beləki ayrı ayrı bölgələrində gücü 2.8 MVt dan 240MVt-a çatan günəş və külək enerji stansiyaları tikilib və xalqın istifadəsinə verilib. Mənzillərdə fərdi qaydada günəş enerjisindən istifadəyə biz kütləvi halda Qarabag bölgəsində rast gəlirik. Araşdırmalar göstərir ki, Azərbaycanda yerləşdiyi cografi koordinatlara uygun olaraq ənənəvi enerji mənbələri ilə yanaşı alternativ və bərpa olunan enerji mənbələri də kifayət qədərdir və bundan istifadə səmərəli hesab olunur. Qeyd etdiyimiz kimi nəticədə bu həm ekoloji təmizliyə, həm də insanların mənzillərinin istilik və enerji təchizatında ekanomiyaya gətirib çıxaracaq.
Ölkəmizin ərazisində bir kvadrat metr sahəyə bir başa düşən günəş radiasiyası 1200 kVt*saat/m2 – 1800 kVt*saat/m2 təşkil edir. Bu halda optimal bucaq altında qlobal əyilmiş şüalanma 1500 kVt*saat/m2 – 2200 kVt*saat/m2 təşkil edəcək ki, bu da ölkəmizin ərazisində günəş enerji layihələrini səmərəli edir.
Günəş kollektroları bu sırada dünyada geniş yayılmış istilik təchizatı sistemlərindəndir. Kollektorların bir neçə növü geniş istifadə olunur. Parabolik və qab formasında olan günəş kollektroları gün ərzində günəşi azimut və zenit bucağı boyunca izləməklə ondan maxsimum radiasiya qəbul etməklə, daha çox istilik istehsal etməkdir. Bu tip kollektorlar geniş ərazilərdə quraşdırılır və sənaye tətbiqlərində özünü dogruldur.
Stasionar günəş kollektrorları həyətlərdə, mənzillərin damlarında quraşdırıla bilər. Hər iki halda, məqsəd günəş enerjisindən xüsusi avadalıqlar təbiq etməklə isti su və buxar almaq və ondan mənzillərin isti su, istilik və eerji təchizatında istifadə etməkdir.
Azərbaycanın bütün bölgələri bildiyimiz kimi 90% qazla təchiz olunmuşdur. Əhali qaz kombilərindən geniş istifadə edir. Amma qaz sərfiyyatı çox olduğu halda əlavə ödənişlər etməyə məcbur oluruq buda ailə büdcəsi hesabına başa gəlir. Xərcləri bir qədər azaltmaq üçün günəş kollektorlarının tətbiqi təklif olunur. Apardığımız araşdırmalar göstərir ki, günəş kollektorlarının və qaz kombilərinin birlikdə istismarını yaratmaq mümkündür ki, bu da hibrid istilik təchizatı sistenmləri adlanır. Kollektor gün ərzində günəşdən enerji almaqla suyu kifayət gədər qızdıracaq və beləliklə sistem evin isti su və istilik təchizatını kollektrun hesabına həyata keçirəcəkdir. Günəşin olmadıgı vaxtlarda isə sistem mənzilin istilik və isti su təchizatını qaz kombisi hesabına həyata keçirəcəkdir. Beləliklə aylıq qaz sərfi aşagı düşəcəkdir. Bu həm də qazdan az istifadəyə gətirib çıxaracaq ki, bu da atmosferin karbon qazı ilə çirklənməsini azaldacaqdır. Burada xüsusilə qeyd etmək istəyirəm ki, bu proseslər tərəfimizdən avtomatlaşdırılacaq. Yəni avadalıqlar işləyən zamanı sistemlər arası çevirmələr avtomatik həyata keçəcək ki, buda hibrid istilik təchizatı sistemlərindən istifadəni asanlaşdıracaq.
Azərbaycan üzrə bölgələrə görə günəş enerji panesialını göstərən xəritəni nəzərinizə çatdırıram. Burada günəş şüasının intensivilinin daha yüksək olduğu bölgələri görə bilərsiz.
Aşagıda müxtəlif mənbələrə əasalanan analitik icmal var:
Ümumi Potensial və Reqional Təyinatlar
 Ölkə üzrə texniki olaraq reallaşdırıla bilən(günəş) potensialı təxminən 23 000 MVt təşkil edir. İqtisadi baxımdan əlverişli potensial da oxşar rəqəmdə-təxminən 23 040 MVt-qiymətləndirilir
 Günəş radiasiyası ölkənin əksər yerlərində qənaətbəxşdir. Ortalama şüa miqdarı təxminən bir kvadrat metrə 1500-2200kVt*saat/m2-dır.
Reqionlar üzrə Potensialın Paylanması
1. Naxçıvan Muxtar Respubikası
Günəş saatları: il ərzində 2900 saat təşkil edir-ölkədə ən yüksək göstəricidir və böyük enerji mənbəyi kimi çıxış edir, günəş enerjisi istehsalına mühüm töhfə verir.
2. Qarabağ və Şərqi Zəngəzur (Fizuli, Cəbrail, Zəngilan, Qubadlı və Agdam)
 Radiasiya: ildə bir kvadrat metr üfüqi səthə düşən miqdar 1600-1800 kVt*saat
 Günəş Enerji Potensialı: ümumilikdə 3 000-4 000 MVt ilə qiymətləndirilir
 Bura əlavə olaraq 7200 MVt çıvarında potensialda göstərilir
3. Qaradag (Bakı)-Qaradag Günəş Elektrik Stansiyası
 Güc: 230MVt gücündə- regionun ilk sənaye miqyaslı stansiyasıdır
 İllik enerji istehsalı: təxminən 500 milyon kVt*saat, 110 milyon kub metr təbii qaza qənaəti və 200 min ton karbondioksidin emisiyası azaldılması ilə nəticələnir.
4. Planlaşdırılan və Layihələndirilən Günəş Stansiyaları
 Cəbrayıl: Nobel Energy tərəfindən 100 MVt gücündə stansiya planlaşdırılır; ilkin mərhələdə 50MVt
 Biləsuvar: 445MVt stansiya, EBRD tərəfindən dəstəklənir
 Neftçala: 315MVt gücündə stansiya planlaşdırılır
 Naxçıvan: 400MVt gücündə; reqionun enerji şəbəkəsinə qoşulması planlaşdırılır.
5. Ümumi Strateji Göstəricilər
 Texniki potensial:
Günəş - 23 000 MVt
Külək - 3 000 Mvt
Bioenerji – 380 MVt Dag çayları- 520 MVt
Bərpa Olunan Enerji hədəfləri: 2025-ci il üçün 24%, 2030-cu il üçün 30% istehsalda pay niyyəti qoyulub.
İşgaldan azad edilmiş ərazilər üçün ümumi günəş patensialı təxminən 7 200MVt, külək üçün isə 2000MVt: Fizuli, Cəbrayıl, Zəngilan, Qubadlı, Laçın, Kəlbəcər
Xülasə Cədvəl
Region /Bölgə
Günəş Enerji Potensialı
Xüsusiyyətlər
Naxçıvan
Günəş radiasiyasının ən çox olduğu bölgə (2 900 saat)
Ən yüksək günəş potensialı
Fizuli, Cəbrayıl, Zəngilan, Qubadlı
3000-7 200 MVt
İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə prioritet
Qaradag (Bakı)
230 MVt (stansiya hazırda)
Ən böyük sənaye miqyaslı stansiya
Cəbrail, Biləsuvar, Neftçala, Naxçıvan
100-445 MVt (palan)
Yerli layihələrdə aktivlik
Ölkə üzrə
23 000 MVt (texniki)
Milli miqyasada əsas potensial
Nəticə və Tövsiyyələr
Azərbaycanın günəş enerji potensialı olduqca böyükdür və bölgələr üzrə təhlil göstərir ki: Naxçıvan və işgaldan azad edilmiş ərazilər strateji nöqtədir
Qaradag artıq praktikada actual layihələrdən biri kimi nümunə təşkil edir. Gələcəkdə cəbrail, Biləsuvar, Neftçala, Naxçıvan kimi bölgələrdə yeni stansiyalarla əhəmiyyətli müsbət dəyişikliklər gözlənilir.
Strateji etibarı ilə 2025 və 2030 hədəfləri ölkənin bərpa olunan enerjiyə keçidində təməl rol oynayır.
Günəş enerjisindən istilik və isti su məqsədi ilə istifadə
Azərbaycanda günəş enerjisindən istilik və isti su məqsədi ilə istifadə potensialı yüksəkdir, çün ki, ölkədə orta illik günəş radiasiyası 1500-2000 kVt*saat/m2 arasındadır. Bu avropa ölkələrinin çoxundan daha yaxşı göstəricidir.
İstifadə sahələri
1. İsti su təminatı
o Ev təsərrüfatında 50-70%-ə qədər isti su tələbatını ödəyə bilər.
o Günəş kollektrou sistemləri (düz panel və vakum borulu) yayda tam, qışda isə qaz və ya elektrik kombisini dəstəkləyə bilər.
2. İstilik təminatı (məkan stiliyi)
o Daha çox aşagı temperature sistemlərində (isti döşəmə, radiatorlar üçün 40-50oC) uygundur.
o Yüksək izolyasiyalı evlerdə və kombinə edilmiş sistemlərdə effecktivdir.
3. İstehsalat, turizm və kənd təsərrügfatı
o Süd email, konserv zavodları, toxum qururdulması, istixanaların qızdırılması, turizm obyektlərində isti su və məkan qızdırılması məqsədilə istifadə edilə bilər.
 İstifadə üçün Əsas Texnalogiyalar
 Günəş kollektor sistemləri (düz panelli və vakum borulu).
 İnteqrə olunmuş günəş su qızdırıcıları (çənlə birlikdə).
 Hibrid sistemlər (günəş+qaz kombi və ya elektrik boyler).
 Günəş istilik akkumulyatorları (su çənləri, termal batareyalar).
 Tipik Göstəricilər
 1 m2 günəş kollektorundan ildə 600-800 kVt*saat istilik enerjisi almaq mümkündür.
 100-150 litirlik isti su sistemi üçün 2-3 m2 panel və 150-200 litirlik çən lazımdır.
 Əsas Üstünlüklər
 Qaz və elektrik sərfiyyatını 30-60% azaldır.
 Karbon emissiyasını aşagı salır.
 Xüsusuilə yayda kombidən tam asıllıgı aradan qaldırır.
Günəş kollektorları, növləri və iş prinsipi
Günəş kollektorları günəş radiasiyasını toplayaraq onu istilik enerjisinə çevirən qurğulardır. Əsas məqsəd- isti su hazırlamaq, istilik təminatı və bəzi hallarda sənaye proseslərində istilik yaratmaqdır.
 Günəş Kollektorlarının Əsas Növləri
1. Düz Panelli Kollektorlar
 Quruluşu:
- Şüşə örtük
- Absorbasiya lövhəsi (qara rəngdə, istiliyi cəmləyir)
- Boru sistemi (içində su və ya antifriz)
- İstilik izolyasiyası və korpus
 İş prinsipi:
- Günəş şüaları şüşədən keçir, absorber lövhədə udulur, istilik mayeyə ötrülür, maye dövranla çənə gedir.
 Xüsusiyyətləri:
- Quraşdırılması sadə və ucuzdur.
- Effektivlik: 50-70%
- Daha çox isti su üçün istifadə olunur.
2. Vakuum Borulu Kollektorlar
 Quruluşu:
- Şüşə borular (ikiqat, arasında vakuum)
- İstilik ötürmə borusu və ya U-şəkilli boru
- Kollektor başlığı
 İş prinsipi:
- Günəş şüaları borulara düşür, absorber borunun içində istiliyi toplayır, vakum istilik itkisini azaldır. İstilik antifriz mayesi ilə çənə ötrülür.
 Xüsusiyyətləri:
- Effektivlik: 60-80%
- Qışda və buludlu havada belə yüksək məhsuldarlıq.
- 300oC-yə qədər istilik yarada bilir (sənaye məqsədi üçün uygundur)
3. Hava kollektoru
- İş prinsipi: Günəş enerjisi ilə havanı qızdırır, əsasən məkan istiliyi üçün istifadə olunur.
- Xüsusiyyətləri: Su yoxdur, sadədir və don vurmadan qorunur.
- İstifadə sahəsi: İstixanalar, kənd təsərrüfatı quruducuları.
4. İnteqrə olunmuş Günəş Su Qızdırıcısı
- İş prinsipi: Panellər və su çəni bir yerdədir (damda quraşdırılır)
- Üstünlükləri: Sadə, ucuz, elektrik və ya qaz ehtiyacı yoxdur.
5. Konsentrasiya edici Kollektorlar (CPC, Parobalik Güzgülü)
- Günəş şüalarını güzgülərlə fokuslayaraq yüksək temperatur yaradır
- Sənaye və elketrik istehsalı üçün istifadə olunur.
 Ümumi İş Prinsipi
1. Günəş radiasiyası absorber səth tərəfindən udulur.
2. İstilik ya suya, ya antifriz mayesinə (proplen glikol) ötrülür.
3. Dövrüyyə nasosu (və ya təbii konveksiya) ilə qızmış maye akkumulyasiya çəninə ötürülür.
4. Çəndən isti su istifadə olunur və ya isitmə sisteminə verilir.
 Düz Panelli və Vakuum Borulu Kollektorun Müqaisəsi
Xüsussiyyət
Dü panelli
Vakuum borulu
Qiyməti
Ucuz
Bir qədər bahalı
Effektivlik
50-70%
60-80%
Qış perfomansı
Orta
Yüksək
İstilik itkiləri
Çox
Az(vacuum)
Hibrid istilik təchizatı sistemləri dedikdə bir neçə enerji istilik mənbəsindən eyni zamanda istifadə nəzərdə tutulur. Qaz kombisi və ya elektrik boyleri ilə günəş kollektrolarının eyni zamanda qaza və ya elektrik enerjisinə qənaət məqsədilə istifdə olunması buna bir misaldır. Bu zaman istilik yaratmaq məqsədi üçün istifadə olunan mənbələrdən biri günəş enerjisi digəri isə qaz və ya elektrik enerjisidir. Bu sistemlərin effektiv işləməsi üçün düzgün layihələndirilmə olunmalıdır.
Sistemin texniki göstəricilərini və səmərəliliyini araşdıraq. Bunun üçün Zəngilan rayonunda yerləşən orta izolyasiyalı 100 m2 sahəsi olan ev üçün isti su və məkan istiliyi üçün günəş kollektoru və gaz kombisi, hibrid istilik təchazatı sistemin bütün heabatları ilə hazırlayaq. Qaza qənaəti göstərək.
Zəngilan rayonunda yerləşən orta izolyasiyalı 100 m2 sahəsi olan bir ev üçün isti su və məkan istiliyi təmin etmək məqsədilə günəş kollektrları və qaz kombisinin birgə istifadəsini nəzərdə tutan hibrid istilik təchizatı sistemi hazırladıq. Bu systemin detallı hesabatını, qazdan qənaətini və akademik mənbələr istinadları aşagıda təqdim edirik.
Zəngilan rayonunda 100 m2 sahəsi olan bir evin isti su və məkan istiliyi üçün hibrid istilik təchizatı sistemi, yəni günəş kollektoru və qaz kombisi birlikdə istifadə edildikdə illik qaza ekanomiya nə qədər olacaq?
Texniki tapşırıq
 Ev: orta izaliyasiyalı
 Tikinti zamanı istifadə olunan tikinti materialı: mişar daşı
 Dam örtüyü: profnastil
 Pəncərə materialı: şüşə
 Kollektor: boru-tipli, sahə A = 6 m²
 İki serpantinli çən: 300 litr
 Vacuum borularının sayı: 30 ədəd
 Evacuated-tube üçün ümumi sistem/collektor → istifadə olunan faydalı istilik faktoru:
η_total = 0.55 (collector eff × system losses)
 Kombi (boiler) səmərəliliyi: η_boiler = 0.90 (90%)
 Təbii qaz kalorifik dəyəri: 9.5 kWh / m³
 İllik GTI_opta = 1790.4 kWh/m²
 Kollektor cənuba baxır (azimut = cənub) — bu, GTI_opta istifadə üçün uyğundur
 Damda kollektorun optimal montaj bucağı: 34o
Qaz qiymətləri:
 0–1200 m³: 12.5 qəpik / m³ = 0.125 AZN/m³
 1200–2500 m³: 14.5 qəpik / m³ = 0.145 AZN/m³
 Kombinin illik təbii qaz sərfiyyatı: 0,27-2,69 m3
 4 nəfərlik kiçik ailənin illik isti su sərfiyyatı: 65-80 m3
 Zəgilaı iqlim məlumatları
Orta İllik Temperatur
 İsti mövsüm: 27 maydan 21 sentyabra qədər davam edir. Bu müddət ərzində gündəlik orta maksimal temperatur 28–32°C arasında dəyişir.
 Soyuq mövsüm: 28 noyabrdan 2 martadək davam edir. Bu dövrdə gündəlik orta maksimal temperatur 11–12°C, minimal temperatur isə 0–3°C arasında olur.
 Ən isti ay: İyul ayı olub, gündəlik orta maksimal temperatur 33°C, minimal temperatur isə 22°C civarındadır.
 Ən soyuq ay: Yanvar ayıdır, gündəlik orta maksimal temperatur 7°C, minimal temperatur isə 2°C civarındadır.
🌧️ Yağıntılar
 Yağıntılı dövr: 17 martdan 1 dekabra qədər davam edir.
 Ən yağışlı ay: Aprel ayıdır, orta aylıq yağıntı miqdarı 20 mm təşkil edir.
 Ən quraq ay: İyul ayıdır, orta aylıq yağıntı miqdarı 4 mm civarındadır.
❄️ Qar Yağışı
 Qarla örtülü dövr: 30 dekabrdan 22 martadək davam edir.
 Ən çox qar yağan ay: Fevral ayıdır, orta aylıq qar hündürlüyü 3 sm təşkil edir.
Yuxarıda verilən texniki məlumatlarla Zəngilan rayonunda 100 m2 ev üçün günəş kollektrou+qaz kombi hibrid sistemi ilə illik qaz qənaətini hesablayaq. Addım-addım gedək:
1. Kollektroun istehsal etdiyi illik istilik enerjisi Formula:
Qsol=A*GTİopta*ἡtotal
Verilənlər:
 A=6 m2
 GTİopta=1790.4Vt*saat/m2
 ἡtotal=0.55
Qsol=6*1790.4*0.55
Hesablayaq:
 1790.4*0.55≈984.72 kVt*saat/m2
 984.72*6=5908.3 kvt*saat Deməlli kollektor illik≈ 5908 kVt istilik verir
2. İstiliyin qaz kombi tərəfindən əvəzlənməsi
Kombi səmərəliliyi ἡ_boyler=0.90
Kombi üçün lazım olan istilik enerjisini qaz miqdarı ilə hesablayaq:
H_(qaz)=9.5kVt*saat/m3 Vqaz=5908.3/(0.90*9.5)≈5908.3/8.55≈691m3
Yəni hybrid system illik təxminən 691 m3 qaz qənaət edəcək
3. İllik qənaətin maliyyəti
Verilən qaz tarifləri:
0-1200 m3→0.125 AZN/m3
Maliyyət= 691*0.125≈ 86.4 AZN
4. Nəticə
Parametr Dəyər
Kollektor istiliyi 5908kVt*saat Qaz qənaəti 691 m3 Maiyyət qənaəti 86 AZN/il
Qeyd: Hesablama orta izolyasiyalı 100 m2 ev üçün, 4 nəfər üçün standart isti su və məkana istilik tələbi əsasında aparılıb. Real sərfiyyat evin izolyasiyasına, pəncərələrin səmərəliyinə, istifadə vərdişinə görə ±10-15% fərqlənə bilər.
Həm isti su, həm də məkan istiliyi üçün hybrid systemin illik qaz qənaətini ayrı-ayrılıqda və aylıq paylanma ilə də hazırlaya birərik. Bu daha dəqiq planlama üçün faydalıdır.
O zaman isti su və məkan istiliyi üçün ayrı-ayrılıqda hibrid systemin illik qaz qənaətini aylıq paylanma ilə hesablayaq.
1. Verilənlər
 Ev: 100 m2, orta izolyasiyalı, mişar daşı
 Kollektor: boru-tipli, A=6m2, 30 vacuum boru
 Faydalı səmərəlilik: ἡ_total=0.55
 Kombi səmərəliliyi: ἡ_boyler=0.90
 Qaz kalorifik dəyəri: 9.5kVt*saat/m3
 İllik GTİ_opta: 1790.4kVt*saat/m2
 İllik isti su sərfiyyatı: 65-80m3(4 nəfər)
 Məkan istiliyi üçün orta təbii qaz sərfiyyatı: 0.27-2.69m3/gün
Qeyd: Biz kollektroun isti su və məkan istiliyinə paylanmasını təxmini 50/50 götürəcəyik. Daha dəqiq aylıq paylama üçün mövsümi GTİ faktorundan istifadə edə bilərik.
2. İllik kollektor istiliyi
Qsol=A*GTİopta* ἡtotal=6*1790.4*0.55≈5908kVt*saat
- İsti su üçün: 50%→2954 kVt*saat
- Məkan istiliyi üçün: 50%→2954 kVt*saat
3. Qaz qənaəti
a) İsti su
Vqaz, su= Qsu/(ἡ_boyler*Hqaz) =2954/0.9*9.5≈345m3
b) Məkan istiliyi
Vqaz, mek=Qmek/(ἡ_boyler*Hqaz) =29548.55≈345m3
Cəmi qənət: 345+345≈690m3
4. Aylıq paylanma
GTİ ay üzrə dəyişir. Təxmini paylanma (Zəngilan üçün orta günəş radiasiyası):
Aylar
İsti su (kVt*saat)
Məkan istiliyi(kVt*saat)
Qaz qənaəti(m3)
Yanvar
150
150
35
Fevral
180
180
42
Mart
250
250
58
Aprel
350
350
82
May
400
400
94
İyun
420
420
99
İyul
430
430
100
Avqust
420
420
98
Sentyabr
380
380
88
Oktyabr
300
300
70
Noyabr
200
200
47
Dekabr
150
150
35
Cəmi qaza qənaət: ≈690 m3
5. İllik maliyyət qənaəti
 0-1200 m3:0.125AZN/m3→690*0.125≈86AZN
Nəticə:
 İllik kollektor istehsalı: 59080kVt*saat
 İllik qaz qənəti: 690 m3
 İllik maliyyət qənaəti: 86 AZN
 Aylıq qənaət: Yanvar 35m3→İyul 100 m3
Bu aylıq paylanma həm isti su, həm də məkan istiliyi üçün nəzərə alınmışdır. Yaz aylarında məkan istiliyinə çox ehtiyac olmadığı üçün real qaz qənaəti yazda bir qədər çox olar, qışda isə əksinə.
Bu günəş kollektrounun aylıq GTİ əsasında daha dəqiq hibrid system modelləşdirilməsini və qrafiklərlə vizuallaşdırmanı da hazırlayaq. Bu, planlama və system dizaynı üçün çox faydalıdır. Q zaman Zəngilan rayonunda 100 m3 ev üçün hibrid systemin aylıq qənaəti daha dəqiq, GTİ-ay paylanması əsasında qrafiklə modelləşdirək.
1. Metodalogiya
o Günəş radiasiyasının aylıq paylanması: Zəngilan üçün aylıq orta DNİ/GTİ dəyəri istifadə ediləcək.
o Kollektor istiliyi:
Qsol,ay=A*GTİay* ἡtotal
o Qaz qənaəti:
Vqaz,ay=Qsol,ay/ἡboyler*Hqaz
2. İsti su və məkan istiliyi: Qaz qənaətini 50/50 nisbətində böləcəyik.
3. Zəngilan üçün aylıq GTİ (təxmini)
Ay
GTİ (kVt*saat/m2)
Yanvar
80
Fevral
120
Mart
180
Aprel
220
May
250
İyun
270
İyul
280
Avqust
260
Sentyabr
200
Oktyabr
150
Noyabr
90
Dekabr
70
4. Kollektorun aylıq istiliyi
Qsol,ay=6*GTİay*0.55=3.3*GTİay
Ay
GTİ
Q_sol(kVt)
Yanvar
80
264
Fevral
120
396
Mart
180
594
Aprel
220
726
May
250
825
İyun
270
891
İyul
280
924
Avqust
260
858
Sentyabr
200
660
Oktyabr
150
495
Noyabr
90
297
Dekabr
70
231
Toplam: ≈ 690kVt*saat(bir az daha dəqiq, əvvəlki təxmini 5908kVt*saat-dan çoxdur, fərq ay paylanması səbəbindəndir.)
5. Aylıq qaz qənaəti
Vqaz,ay=Q sol,ay/ ἡboyler*Hqaz=Qsol,ay/8.55
Ay
Q_sol(kVt*saat)
V_qaz(m3)
Yanvar
264
31
Fevral
396
46
Mart
594
69
Aprel
726
85
May
825
97
İyun
891
104
İyul
924
108
Avqust
858
100
Sentyabr
660
77
Oktyabr
495
58
Noyabr
297
35
Dekabr
231
27
Cəmi illik qaz qənaəti: 897m3 İllik qənaət: 897*0.125≈112AZN
5⃣ Vizual qrafik (illik aylıq qənaət)
 X oxu: Aylar (Yanvar → Dekabr)
 Y oxu: Qaz qənaəti (m³)
Yanvar ▓▓▓▓ 31
Fevral ▓▓▓▓▓▓ 46
Mart ▓▓▓▓▓▓▓▓ 69
Aprel ▓▓▓▓▓▓▓▓▓▓ 85
May ▓▓▓▓▓▓▓▓▓▓▓▓ 97
İyun ▓▓▓▓▓▓▓▓▓▓▓▓▓▓ 104
İyul ▓▓▓▓▓▓▓▓▓▓▓▓▓▓▓ 108
Avqust ▓▓▓▓▓▓▓▓▓▓▓▓▓ 100
Sentyabr▓▓▓▓▓▓▓▓▓▓ 77
Oktyabr ▓▓▓▓▓▓▓ 58
Noyabr ▓▓▓▓ 35
Dekabr ▓▓▓ 27
Qeyd: Yaz və yay aylarında günəş kollektorunun rolu maksimumdur (May–Avqust), qış aylarında isə daha az, amma ümumi qənaət hələ də əhəmiyyətlidir.
100 m2 orta izolyasiyalı ev üçün Zəngilan rayonuna uygun hibrid system (günəş kollektrou + qaz kombi) təklif edə bilərik. Sistem həm isti su, həm də məkan istiliyi üçün optimallaşdırılmış olacaq.
1. Günəş kollektrou sistemi
Tip: Boru-tipi vakum boruları
 Sahə(A): 6 m2
 Boru sayı: 30 ədəd
 Çən: 300 l, iki serpantinli
 Effektiv səmərəlilik (ἡtotal): 0.55(kollektor * system itkisi)
 Montaj: Damda cənuba baxır, bucaq 34o
 İstehsalçı nümunəsi(məsələn):
o Himin Solar/SunMax/Viessmann vacuum borulu kollektor
o 6 m2 sahə, 30 boru, 300L çən, inteqrasiya olunmuş dövriyyə pompası və təhlükəsislik ventili ilə.
Seçim səbəbi:
- Vakuum borular günəş radiasiyasını daha effektiv yığır, xüsusilə qış aylarında.
- 300 L çən 4 nəfər üçün illik isti su təlabatını qarşılayır.
- Kompakt və damda rahat motaj olunur.
2. Qaz kombisi
Tip: Duvar tipi kondensasiya olmayan kombi
 Güc: 24kVt (ev sahəsi 100 m2 üçün kifayyət)
 Səmərəlilik (ἡ boyler) :90%
 İstehsalçı nümunəsi(məsəlçün):
o ECA Color Plus 24kVt
o Vaillant atmo Tec/ Ariston Clas One 24kVt alternativləri uyğun
 Əlavə avadanlıq:
o Təhlükəsislik ventili
o İstlik sensorları (kolektor ilə inteqrasiya üçün)
o Qaz və elektrik baglantıları
Seçim səbəbi:
 24kVt orta ölçülü ev üçün optimaldır.
 Hibrid sistemlə inteqrasiya oluna bilir: kollektorla paralel işləyir, tələb olunduqda kombi açılır.
3. Sistem inteqrasiyası (hybrid)
 Kollektor→300 L çən →istilik sensoru→kombiyə (əgər kollektroun istiliyi kifayət etmirsə)
 Kombi yalnız lazım olduqda açılır→qışda və günəşsiz günlərdə məkan və isti su üçün
 Avtomatik idarəetmə:
o Çən temperature 50-60o→kombi açılır
o Çən temperature >50-55o→kombi söndürülür
Qeyd:
4. Qaz qənaəti proqnozu
- İllik kollektor istehsalı: 5900-6900KVt*saat
- İllik qaz qənaəti: 690-900m3
- İllik maliyyət qənaəti: 86-112 AZN
 Sistem sadədir, Zəngilan üçün optimal.
 Daha böyük kollektor sahəsi (8-9) qaz qənaətini artırar, lakin dam ölçüsü və maliyyət nəzərə alınmalıdır.
 Əlavə olaraq, çənə inteqrasiya olunmuş elektrik rezistoru da quraşdırmaq olar ki, uzun qış gecələrində isti su təminatı itirilməsin.
Qazdan Qənaət və İqtisadi Hesabat
Günəş kollektorları ilə isti su və məkan istiliyi təmin edildikdə, qazdan istifadə azaldılacaq və bu da illik enerji xərclərinə əhəmiyyətli dərəcədə təsir edəcəkir. Təxminən 50-60% enerji qənaəti əldə edilə bilər.
Nəzərə almalıyıq ki, 24kVt gücündə olan qaz kombisi ildə təxmini 2000 m3 işlədə bilər. Zonanın iqlim şəraitindən asılı olaraq kombinin illik qaz istehlakı təxminən 1,000–2,000 m³ arasında ola bilər. Bu da qışın soyuq, şaxtalı keçməsi, temperaturun aşagı olması ilə əlaqəlidir.
Bu zaman görsənən budur ki, günəş kollektoruna görə əldə olunan mənfəət bir qədər də artır. Belə ki, illik qaza qənaət 600-900m3 olduğu halda əgər bölgənin iqlim şəraiti ilə əlaqəli qaz sərfiyyatı artarsa yəni qazdan istifadə limitini aşarsa bu aşagıdakı kimi izzah oluna bilər.
Əgər qazdan istifadə il ərzində 2000 m3 və günəş kollktoru hesabına qaza qənaət təxminən 700 m3 olmuşdursa o zaman 2000 m3-700 m3=1300 m3 təbi qaz istifadə olunduğu aşkarlanır.
Nəzərə almalıyıq ki:
 Ölkəmizin təbii qaz təsərrüfatında rentabelliliyin təmin edilməsi və bu sahəyə investisiyaların artırılması məqsədilə Tarif (qiymət) Şurası tərəfindən yeni tariflər müəyyənləşdirilib. Dövlətin sosial siyasəti və enerji resurslarından səmərəli istifadənin təşviqi məqsədilə istilik təchizatı üçün çoxmənzilli binaların mərkəzləşdirilmiş qazanxanalarına verilən 1 kub metr təbii qazın tarifi dəyişdirilməyib.
 Dəyişikliklərə əsasən əhali üzrə illik istehlak həcmi:
1200 kub metr olan hissə üçün 1 kub metr təbii qazın tarifi 12 qəpikdən 0,5 qəpik (4,2%) artırılaraq 12,5 qəpik;
1200 kub metrdən 2500 kub metrədək olan hissə üçün 20 qəpikdən 2 qəpik (10%) artırılaraq 22 qəpik;
2500 kub metrdən çox olan hissə üçün 25 qəpikdən 5 qəpik artırılaraq (20%) 30 qəpik məbləğində təsdiqlənib.
Bu o deməkdir ki, əgər siz illik istifadə limitini aşaraq 1300 m3 qaz istifadə etmisinizsə və sizin günəş kollektoru il ərazində 700 m3 qaza qənaət edibsə bu zaman
1300 m3-700 m3= 600 m3 olacaq. Yəni sizin 1200 kub metrdən 2500 kub metrədək olan hissə üçün 20 qəpikdən ödənişiniz cəmi 600m3 istifadə olunmuş qaza görə olacaqdır. Yəni günəş kollektoruna görə illdə 700 m3 qaza qənaət həm qaz sərfiyyatını aşagı salır, həm də soyuq aylarda limiti aşdıgınıza görə 20 qəpikdən ödəyəcəyiniz hissəyə əhəmiyyətli dərəcədə təsir edib onu 12 qəbiklik limitə salır. Beləliklə kollektorun quraşdırılması ilə əlaqədar əldə etdiyiniz gəlir 700 m3 qaz sərfini azaltmaqla da xeyir verir.
Yəni 1300 m3 700 m3 12 qəpikdən, 600 m3 isə 20 qəpikdən hesablanacaq Bunuda pula çevirəndə
700 m3*0.12=84 azn
600 m3*0.20=120 azn
120-84=36 azn
Qaz qənaəti proqnozu
- İllik kollektor istehsalı: 5900-6900KVt*saat
- İllik qaz qənaəti: 690-900 m3
- İllik maliyyət qənaəti: 86-112 AZN
- Limit aşmasından əldə edilən gəlir isə 36 AZN
- Cəmi qənaət 122-148AZN xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx 100 m2 orta izolyasiyalı ev üçün Zəngilan rayonunda günəş kollektoru və qaz kombisi ilə hibrid istilik sistemi qurmaq üçün uygun avadalıqların seçimi və təxmini büdcəsini təqdim edirik.
Sistem tərkibi
1. Günəş kollektoru sistemi
- Tip: Boru-tipli vakuum borulu kollektorlar
- Sahə: 6 m2 (30 boru)
- Çən: 300 L, iki serpantinli
- Effektivlik: ἡ _total=0.55
- Qiymət: Təxmini 1500-2000 AZN
Bu tip kollektorlar Zəngilanın günəşli iqlimində yüksək səmərəliliklə isləyir və isti su ilə yanaşı məkan istiliyidə təmin edir.
2. Qaz kombisi
- Tip Duvar tipi kondensasiya qaz kombisi
- Güc: 24 kVt
- Səmərəlilik: ἡ _boyler=90%
- Qiymət: təxminən 750-1.500AZN
- Bu güc evinizin istilik və isti su təlabatını qarşılayacaq səviyyədədir.
Təxmini büdcə
Avadalıq
Qiymət (AZN)
Günəş kollektoru sistemi
1,800
Qaz kombisi
1,500
Cəmi
3.300
Aylıq Qaz Qənaəti (Təxmini)
Ay
Qaz Qənaəti (m³)
Yanvar
30
Fevral
35
Mart
50
Aprel
70
May
80
İyun
90
İyul
90
Avqust
80
Ay
Qaz Qənaəti (m³)
Sentyabr
70
Oktyabr
50
Noyabr
35
Dekabr
30
Cəmi
690
Tövsiyələr
 Montaj: Kollektor damda cənuba baxan istiqamətdə, 34° bucaqla montaj edilməlidir.
 İnteqrasiya: Kollektor sistemi ilə qaz kombisi arasında istilik mübadiləsi üçün uyğun boru və nasos sistemi seçilməlidir.
 Baxım: Sistemin illik texniki baxımı istilik səmərəliliyinin qorunması üçün vacibdir.
Məqalə Azərbaycan Respublikasının Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin maliyyə dəstəyi ilə Ekoloji Maarifçilik və Monnitorinq İçtimai Birliyi İctimai Birliyi tərəfindən icra olunan “Enerji İnnovasiyaları: İqlim Dəyişkənliyinə Dair Yeni Yanaşma” layihəsi çərçivəsində hazırlanıb. Məqalənin məzmununda əks olunan fikir və mülahizələr müəllifə aiddir və Azərbaycan Respublikasının Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin rəsmi mövqeyini əks etdirmir.