Son günlər Azərbaycan ədəbi mühitində diqqət çəkən hadisələrdən biri İmamverdi İsmayılovun yeni əsərinin – Labirint povestinin dərc olunması oldu. Qısa müddətdə oxucular arasında maraqla qarşılanan bu əsər həm mövzusu, həm də təqdim etdiyi psixoloji-fəlsəfi yanaşma ilə geniş müzakirələrə səbəb olub. Müasir insanın daxili dünyasına yönələn bu tip əsərlərin az olduğu bir dövrdə “Labirint” öz aktuallığı ilə seçilir və oxucunu düşünməyə sövq edir.
Labirint Azərbaycan nəsrində son dövrlərdə dərc olunmuş və diqqəti cəlb edən əsərlərdən biri kimi insanın daxili dünyasını, mənəvi çıxılmazlığını və fərd–cəmiyyət münasibətlərindəki ziddiyyətləri dərin və simvolik formada təqdim edir. Müasir oxucu üçün aktual olan psixoloji gərginlik, seçim dilemması və mənəvi axtarış mövzuları bu povestin əsas ideya xəttini təşkil edir.
Əsərin mərkəzində insanın həyat yolunda qarşılaşdığı görünməz, lakin təsir gücü yüksək olan “labirint” dayanır. Bu labirint yalnız hadisələrin baş verdiyi məkan deyil, daha çox insanın daxili aləminin, düşüncə qatlarının və vicdanla üzləşmənin metaforik ifadəsidir. Müəllif süjetdən daha çox psixoloji proseslərə fokuslanaraq oxucunu hadisələri izləməyə deyil, onları dərk etməyə və hiss etməyə yönəldir.
Povestdə “labirint” anlayışı yalnız abstrakt fəlsəfi kateqoriya kimi deyil, həm də konkret psixoloji vəziyyət kimi təqdim olunur. Əsərin qəhrəmanı ahıl yaş dövründə daxili sarsıntılarla üzləşir və bu sarsıntılar onun gündəlik davranışlarında özünü açıq şəkildə göstərir. Obsessiv-kompulsiv pozuntu kimi təqdim olunan bu hal sadəcə tibbi diaqnoz çərçivəsində qalmır, insanın ruhunda baş verən dərin çaxnaşmanın simvoluna çevrilir. Qəhrəmanın eyni hərəkətləri təkrar etməsi, daşları sayması, qapını və qazı dəfələrlə yoxlaması onun daxili narahatlığının, çıxış yolu tapa bilməməsinin bədii ifadəsidir.
Povestin ən diqqətçəkən xüsusiyyətlərindən biri çoxqatlı simvolizmidir. “Labirint” anlayışı burada həyatın mürəkkəbliyini, mənəvi seçimlərin ağırlığını, insanın özünü axtarmasını və bəzən bu axtarışda çıxış yolu tapa bilməməsini ifadə edir. Bu baxımdan əsər yalnız fərdi taleni deyil, ümumilikdə müasir insanın psixoloji vəziyyətini əks etdirən ümumiləşdirilmiş bədii model kimi çıxış edir.
Əsərdə hadisələrdən çox düşüncələr danışır. Qəhrəmanın daxili monoloqları vasitəsilə oxucu onun tərəddüdlərini, qorxularını və vicdan qarşısında hesabatını yaxından izləyir. Bu daxili dialoq forması əsərin fəlsəfi yükünü artırmaqla yanaşı, oxucunu da düşüncə prosesinin bir hissəsinə çevirir. Beləliklə, oxucu sadəcə müşahidəçi mövqeyində qalmır, eyni zamanda qəhrəmanın yaşadığı mənəvi gərginliyi öz daxilində hiss edir.
Bu psixoloji vəziyyətə münasibətdə ətraf mühitin reaksiyası da diqqətəlayiqdir. Gənc həkimin qəhrəmanın halını sadəcə “maraqlı xəstəlik” kimi qiymətləndirməsi, onu quru tibbi terminlərlə izah etməsi insanın daxili ağrısının cəmiyyət tərəfindən nə qədər səthi qəbul olunduğunu göstərir. Halbuki qəhrəman üçün bu vəziyyət adi bir xəstəlik deyil, onun varlığını sarsıdan, ruhuna qədər işləyən bir iztirabdır. Bu qarşıdurma əsərdə insanın daxili dünyası ilə cəmiyyətin ona yanaşması arasındakı dərin uçurumu açıq şəkildə üzə çıxarır.
Fərd və cəmiyyət münasibətləri əsərdə xüsusi yer tutur. Qəhrəmanın sosial mühitlə uyğunlaşmaqda çətinlik çəkməsi, özünü yad hiss etməsi və bəzən həqiqətlə yalan arasında qalması müasir insanın yaşadığı mənəvi böhranın bədii ifadəsi kimi təqdim olunur. Bu kontekstdə əsər təkcə fərdi dram deyil, həm də cəmiyyətin insan üzərində yaratdığı psixoloji təzyiqin təsviri kimi oxunur.
Povestdə tənhalıq mövzusu xüsusi emosional çalarlarla işlənir. Qəhrəmanın ətrafında insanlar olsa belə, özünü dərin bir təcrid vəziyyətində hiss etməsi müasir insanın sosial paradoksunu əks etdirir. Onun gül satan uşaqla dialoqu bu tənhalığın ən təsirli ifadələrindən biridir. Bütün gülləri almaq istəsə də, onları hədiyyə edəcək heç kimin olmaması faktı qəhrəmanın həyatında münasibətlərin boşluğunu və mənəvi təcridini simvolizə edir. Hətta yaşadığı məkan belə onun üçün doğma deyil – ev “yad qonaq kimi” qarşılayır, sanki boşluğun və tərk edilmişliyin rəmzinə çevrilir.
Dil və üslub baxımından povest obrazlılıq və emosional təsir gücü ilə seçilir. Müəllif uzun və detallı təsvirlərdən daha çox psixoloji incəliklərə, daxili gərginliyi əks etdirən nüanslara üstünlük verir. Daxili nitq və dialoqların paralel istifadəsi isə mətnin ritmini qoruyaraq onun fəlsəfi dərinliyini daha da artırır.
Əsərdə ölüm anlayışı da xüsusi fəlsəfi çalarlarla təqdim olunur. Müəllif həyat və ölüm arasındakı sərhədi incə bir xətt kimi göstərərək insanın bu qaçılmaz son qarşısındakı psixoloji durumunu açır. Qəhrəmanın “urvatlı ölüm” arzusu – yəni heç kimə yük olmadan, ləyaqətlə dünyadan köçmək istəyi onun daxili dünyasının əsas xüsusiyyətlərini üzə çıxarır. Hətta öz dəfn xərclərini əvvəlcədən hazırlaması onun ölümə sadəcə son kimi deyil, planlaşdırılan və qəbul edilən bir mərhələ kimi yanaşdığını göstərir. Bu detal əsərin fəlsəfi yükünü daha da ağırlaşdırır və oxucunu həyatın faniliyi haqqında düşünməyə vadar edir.
Əsərin əsas ideyası insanın həyatın mürəkkəb yollarında öz kimliyini itirməməsi, mənəvi dəyərlərinə sadiq qalması və həqiqət axtarışından geri çəkilməməsi ilə bağlıdır. Müəllif aydın şəkildə göstərir ki, insan üçün ən çətin sınaq xarici dünyada deyil, onun öz daxilində baş verir. Bu baxımdan “labirint”dən çıxış yolu da yalnız insanın özünü dərk etməsindən keçir.
Nəticə etibarilə, “Labirint” fəlsəfi məzmunu, psixoloji təsvir gücü və simvolik dili ilə seçilən, oxucunu düşünməyə və öz daxili dünyasına nəzər salmağa vadar edən sanballı nəsr nümunəsidir. Bu əsər hadisələrin təsviri ilə kifayətlənmir, oxucuya suallar verir və onu bu sualların cavabını öz daxilində axtarmağa sövq edir.
Müşviq Məmmədli
Milli Məclisin deputatı
