Prezident İlham Əliyevin Cey Di Vensin səfəri zamanı verdiyi bəyanatın tarixi-siyasi əhəmiyyəti
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin Amerika Birləşmiş Ştatlarının Vitse-prezidenti Cey Di Vensin ölkəmizə rəsmi səfəri zamanı mətbuata verdiyi bəyanat Azərbaycan–ABŞ münasibətlərinin keyfiyyətcə yeni mərhələyə qədəm qoyduğunu təsdiqləyən mühüm siyasi sənəd xarakteri daşıyır. Dövlət başçısının çıxışında səsləndirilən fikirlər, imzalanmış Strateji Tərəfdaşlıq haqqında Xartiyanın məzmunu və regionda formalaşan yeni geosiyasi reallıqlar fonunda təqdim olunan baxışlar göstərir ki, iki ölkə arasında əməkdaşlıq artıq klassik tərəfdaşlıq çərçivəsini aşaraq sistemli, çoxşaxəli və uzunmüddətli strateji müttəfiqlik müstəvisinə yüksəlmişdir. Prezident İlham Əliyev bəyanatında ilk növbədə ABŞ-ın Tramp–Vens administrasiyasına Azərbaycana göstərilən “çox müsbət münasibətə görə” təşəkkürünü bildirmişdir. Bu təşəkkür diplomatik etikadan irəli gələn formal ifadə deyil, son aylarda baş verən real və fundamental dəyişikliklərin siyasi qiymətləndirilməsi idi. Altı ay əvvəl Vaşinqtonda Prezident Donald Trampla keçirilmiş tarixi görüş və Strateji Tərəfdaşlıq haqqında Xartiyanın hazırlanması məqsədilə işçi qrupunun yaradılması barədə imzalanmış sənəd bugünkü mərhələnin əsasını qoymuşdur. Qısa müddət ərzində intensiv diplomatik danışıqlar, ekspert müzakirələri və qarşılıqlı razılaşdırmalar nəticəsində tərəflər hərtərəfli və dərin məzmunlu Xartiyanı imzalamağa nail olmuşlar. Dövlət başçısının “Bizim üçün dünyanın ən qüdrətli ölkəsi – Amerika Birləşmiş Ştatları ilə strateji tərəfdaş olmaq böyük şərəfdir” fikri Azərbaycanın xarici siyasət kursunun mahiyyətini bir daha ortaya qoyur. Bu ifadə Azərbaycanın müstəqil və balanslaşdırılmış xarici siyasət yürütməsinə baxmayaraq, qlobal lider dövlətlə strateji müstəvidə əməkdaşlığı yüksək qiymətləndirdiyini göstərir. ABŞ ilə tərəfdaşlıq Azərbaycan üçün yalnız siyasi nüfuz məsələsi deyil, həm də təhlükəsizlik, iqtisadi inkişaf, texnoloji modernləşmə və regional sabitlik baxımından strateji əhəmiyyət daşıyır. Prezident İlham Əliyev çıxışında xüsusi olaraq Qafqazda sülh prosesinə verilən dəstəyi vurğulamışdır. Ötən ilin avqust ayında Azərbaycan və Ermənistan arasında Ağ Evdə Prezident Trampın iştirakı ilə sülh sazişinin paraflanması və sülh haqqında birgə bəyannamənin imzalanması regionda yeni mərhələnin başlanğıcı olmuşdur. Dövlət başçısının qeyd etdiyi kimi, artıq altı aydır ki, region sülh şəraitində yaşayır və tərəflər sülh içində yaşamağı öyrənirlər. Bu ifadə post-münaqişə mərhələsinin mürəkkəbliyini, eyni zamanda onun geri dönməz xarakter aldığını göstərir. Tramp–Vens administrasiyasının regionda səylərinin mühüm nəticələrindən biri kimi təqdim olunan Beynəlxalq Sülh və Rifah naminə Tramp Marşrutu – TRIPP layihəsi yalnız nəqliyyat dəhlizi deyil, yeni geoiqtisadi arxitekturanın elementidir. Prezident İlham Əliyevin qeyd etdiyi kimi, bu layihə Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan Muxtar Respublikası arasında maneəsiz bağlantını təmin etməklə yanaşı, Ermənistan və digər qonşu ölkələrin ərazilərindən keçərək Asiya ilə Avropanı birləşdirən etibarlı, təhlükəsiz və genişmiqyaslı daşımalar dəhlizinə çevriləcəkdir. Bu, əslində Orta Dəhlizin yeni mərhələdə institusional və beynəlxalq zəmanət mexanizmləri ilə möhkəmləndirilməsi deməkdir. Azərbaycanın Ermənistanla münasibətlərində atdığı addımlar da bəyanatda xüsusi yer tutmuşdur. Prezident İlham Əliyev Azərbaycanın Ermənistan istiqamətində tranzit məhdudiyyətlərini aradan qaldırdığını, hətta Ermənistana neft məhsullarının təchizatına başladığını bildirmişdir. Bu fakt regionda iqtisadi qarşılıqlı asılılığın formalaşdırılması yolu ilə sülhün möhkəmləndirilməsi strategiyasının həyata keçirildiyini göstərir. İqtisadi əməkdaşlıq siyasi sabitliyin təmin olunmasının mühüm alətlərindən biri kimi çıxış edir. Strateji Tərəfdaşlıq haqqında Xartiyanın məzmunu isə ikitərəfli münasibətlərin bütün əsas istiqamətlərini əhatə edir. Sənədin birinci bölməsi regional bağlantılar, enerji, ticarət və tranzit məsələlərinə həsr olunmuşdur. Trans-Xəzər Nəqliyyat Dəhlizinin inkişafı, multimodal logistika sistemlərinin qurulması, gömrük və sərhəd prosedurlarının sadələşdirilməsi, enerji və data bağlantılarının genişləndirilməsi kimi məsələlər Azərbaycanı Avrasiyanın mühüm logistika və enerji mərkəzinə çevirir. ABŞ-ın bu prosesə strateji dəstək verməsi layihələrin beynəlxalq legitimliyini və maliyyə dayanıqlığını gücləndirir. Enerji əməkdaşlığı xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bu gün Azərbaycan 16 ölkənin enerji təhlükəsizliyini təmin edir ki, onların 11-i NATO üzvüdür və ABŞ-ın müttəfiqidir. Bu fakt Azərbaycanın qlobal enerji təhlükəsizliyində artan rolunu nümayiş etdirir. Xartiyada interkonnektor layihələrinin həyata keçirilməsi, təchizat marşrutlarının şaxələndirilməsi, neft, qaz və elektrik enerjisi sahəsində əməkdaşlığın genişləndirilməsi, eləcə də mülki nüvə əməkdaşlığının dərinləşdirilməsi nəzərdə tutulur. Bu, enerji sahəsində strateji sinerjinin yaradılmasına xidmət edir. İqtisadi sərmayələr, süni intellekt və rəqəmsal infrastruktur məsələləri Xartiyanın ikinci bölməsində əksini tapmışdır. Azərbaycan və ABŞ arasında AI tərəfdaşlıqlarının inkişafı, data mərkəzlərinin yaradılması, tədqiqat və inkişaf mexanizmlərinin qurulması, innovasiya körpülərinin formalaşdırılması ölkəmizin rəqəmsal transformasiyasını sürətləndirəcəkdir. Prezident İlham Əliyevin qeyd etdiyi kimi, artıq Amerikanın aparıcı şirkətləri ilə ilkin nəticələr əldə olunmuşdur. Bu, Azərbaycanın dördüncü sənaye inqilabı proseslərinə inteqrasiyasını təmin edəcək mühüm addımdır. Təhlükəsizlik əməkdaşlığı isə münasibətlərin ən həssas və strateji istiqamətlərindən biridir. Müdafiə sənayesi məhsullarının satışı, antiterror əməkdaşlığının genişləndirilməsi, kibertəhlükəsizlik və mühüm infrastrukturun mühafizəsi sahəsində birgə fəaliyyət, humanitar minatəmizləmə üzrə texnologiya və maliyyə dəstəyi Azərbaycan–ABŞ əməkdaşlığının konkret və praktik nəticələrini formalaşdıracaqdır. Xüsusilə mina probleminin həlli post-münaqişə dövründə Azərbaycanın qarşılaşdığı əsas humanitar çağırışlardan biridir və ABŞ-ın bu istiqamətdə dəstəyi mühüm əhəmiyyət daşıyır. Xartiyanın institusional mexanizmləri də diqqətəlayiqdir. İqtisadiyyat, enerji, bağlantılar, süni intellekt, təhlükəsizlik və müdafiə üzrə İşçi Qruplarının yaradılması, üç ay ərzində yol xəritələrinin hazırlanması, ildə ən azı bir dəfə müntəzəm görüşlərin keçirilməsi tərəfdaşlığın davamlı və sistemli xarakter almasını təmin edəcəkdir. Bu mexanizm sənədin deklarativ deyil, icra yönümlü olduğunu göstərir. Prezident İlham Əliyevin bəyanatında səsləndirilən fikirlərdən aydın olur ki, Vitse-prezident Vensin səfəri təkcə diplomatik protokol hadisəsi deyil, tarixi əhəmiyyət kəsb edən siyasi hadisədir. İmzalanmış Strateji Xartiya, danışıqların mahiyyəti və əldə olunmuş razılaşmalar Azərbaycan–ABŞ münasibətlərinin yeni arxitekturasını formalaşdırır. Bu arxitektura qarşılıqlı hörmət, suverenliyin və ərazi bütövlüyünün dəstəklənməsi, ortaq maraqların uzlaşdırılması və qlobal çağırışlara birgə cavab verilməsi prinsiplərinə əsaslanır. Beləliklə, Prezident İlham Əliyevin mətbuata bəyanatı yalnız səfərin yekun qiymətləndirilməsi deyil, həm də Azərbaycanın gələcək inkişaf strategiyasının mühüm istiqamətlərini müəyyən edən konseptual çıxışdır. ABŞ ilə strateji tərəfdaşlığın dərinləşdirilməsi Azərbaycanın regional liderlik mövqeyini möhkəmləndirir, iqtisadi və texnoloji modernləşməni sürətləndirir, təhlükəsizlik sistemini gücləndirir və Cənubi Qafqazda sülhün davamlı xarakter almasına xidmət edir. Yeni mərhələyə qədəm qoymuş Azərbaycan–ABŞ münasibətləri təkcə iki dövlət üçün deyil, bütövlükdə region və daha geniş Avrasiya məkanı üçün sabitlik, əməkdaşlıq və rifah perspektivləri vəd edir. Bu baxımdan Vitse-prezident Cey Di Vensin Azərbaycana səfəri və Prezident İlham Əliyevin bəyanatı müasir Azərbaycan diplomatiyasının ən mühüm səhifələrindən biri kimi tarixə düşür.
Milli Məclisin deputatı
Şahin Seyidzadə
