Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin Türk Dövlətləri Təşkilatının Müsəlman Dini Rəhbərləri Şurasının üzvləri və müşahidəçiləri, Seyid Yəhya Bakuvi Beynəlxalq Konfransının həmtəşkilatçıları və Qafqaz Xalqları Ali Dini Şurasının üzvlərindən ibarət nümayəndə heyətini qəbul etməsi zahirən müxtəlif tədbirlərin iştirakçıları ilə görüşün məzmununa diqqətlə nəzərdən keçirdikdə burada geniş bir geosiyasi-mədəni konsepsiyanın cizgiləri görünür.

Modern.az xəbər verir ki, bunu Milli Məclisin deputatı Azər Kərimli deyib.

Bu konsepsiyanın mərkəzində Türk dünyası, Qafqaz və İslam aləminin kəsişmə nöqtəsində yerləşən Azərbaycanın özünü yalnız coğrafi deyil, həm də tarixi, mədəni və mənəvi bağlayıcı məkan kimi təqdim etməsi dayanır və bu təqdimat şübhəsiz ki, təsadüfi deyil.

Prezident İlham Əliyevin çıxışında diqqətçəkən məqamlardan biri Azərbaycanın Türk dünyası ilə Qafqaz arasında yerləşən ölkə kimi xarakterizə edilməsidir. Burada söhbət sadəcə coğrafiyadan getmir. Azərbaycanın öz tarixi haqqında qurduğu siyasi-mədəni təsəvvürdə bu iki məkan bir-birindən təcrid olunmuş ərazilər deyil. Prezident çıxışında Qafqaz Albaniyasını və Atabəylər dövlətini xatırladaraq Azərbaycan ərazisinin müxtəlif tarixi dövlətlərin və sivilizasiya proseslərinin kəsişdiyi məkan olduğunu vurğulayır. Bu baxımdan Bakıdakı görüşün iştirakçı tərkibi də həmin tarixi-coğrafi xəttə uyğun gəlir. Çünki TDT ölkələrinin dini rəhbərləri ilə yanaşı, Gürcüstan, Suriya, Şimali Qafqaz, Dağıstan və Çeçenistan nümayəndələri də görüşdə iştirak ediblər. Başqa sözlə, burada qurulan mənzərə yalnız “türk-islam” çərçivəsinə sığmır. Azərbaycan özünü daha geniş bir Qafqaz-Türk-İslam əlaqələr sisteminin qovşağı kimi təqdim edir. Bu, xüsusilə əhəmiyyətlidir. Çünki müasir beynəlxalq münasibətlərdə dövlətlərin təsir imkanları yalnız iqtisadi və hərbi resurslarla müəyyənləşmir. Tarixi yaddaş, mədəni diplomatiya, dini institutlarla münasibətlər və müxtəlif regionları bir araya gətirmək qabiliyyəti də dövlətin beynəlxalq mövqeyinin mühüm elementlərinə çevrilib. Bakıda keçirilən görüşə məhz bu prizmadan baxmaq lazımdır.

Görüşün digər mühüm komponenti Seyid Yəhya Bakuvi irsidir.

Şirvanın böyük mütəfəkkiri və sufi ənənəsinin mühüm simalarından biri olan Seyid Yəhya Bakuvi ətrafında beynəlxalq konfransın keçirilməsi özü-özlüyündə mədəni tədbirdir. Lakin onun dini liderlərin toplantısı ilə eyni vaxtda və eyni siyasi-mənəvi kontekstdə gündəmə gətirilməsi məsələyə tamam başqa məna verir. Müsəlman Ağsaqqalları Şurasının baş katibi Məhəmməd Əbdülsalamın çıxışında Bakuvinin irsi mötədillik, mehriban qonşuluq, dövlətlərin suverenliyinə hörmət, xalqların təhlükəsizliyi və sabitliyi kimi prinsiplərlə əlaqələndirildi. O, həmçinin Əl-Əzhər şeyxi Əhməd ət-Tayyibin Bakuvi irsinə münasibətini çatdıraraq Xəlvətiyyə ənənəsi ilə bağlılığını qeyd etdi. Bu məqam xüsusi diqqət tələb edir.

Çünki burada tarixi şəxsiyyətin sadəcə milli-mədəni irs kimi təqdim edilməsindən daha artıq bir yanaşma görünür və Bakuvi irsi müasir dünyanın qarşıdurmalarına cavab verə biləcək mənəvi çərçivənin elementlərindən biri kimi təqdim olunur.

Yəni bu o deməkdir ki, keçmişin irsi yalnız muzeylərdə qorunan xatirə deyil. Əgər həmin irs insan ləyaqətinə, mənəvi ölçülərə, dözümlülüyə və qarşılıqlı ehtirama söykənirsə, o, müasir beynəlxalq münasibətlər üçün də ideya mənbəyinə çevrilə bilər. Bu yanaşma Azərbaycanın dini-mədəni diplomatiyasının əsas xüsusiyyətlərindən birinə çevrilməkdədir.

Prezidentin çıxışında daha bir mühüm istiqamət İslam həmrəyliyinin yalnız şüar səviyyəsində qalmaması ilə bağlıdır. Azərbaycanın 2017-ci ildə IV İslam Həmrəyliyi Oyunlarına ev sahibliyi etməsi də bu baxımdan xatırladılır. Prezident həmin tədbiri yalnız idman yarışı deyil, “böyük birlik bayramı” kimi qiymətləndirir. İndi isə qarşıya daha geniş miqyaslı siyasi-diplomatik platforma çıxır. 2027-ci ildə İslam Əməkdaşlıq Təşkilatının XVI Zirvə Konfransı Bakıda keçiriləcək. Təşkilatın rəsmi təqvimi də bunu təsdiqləyir; zirvənin 23–24 iyun 2027-ci ildə Bakıda keçirilməsi nəzərdə tutulub. Beləliklə, 2017-ci ildə idman vasitəsilə nümayiş etdirilən həmrəylik ideyasının 2027-ci ildə daha yüksək siyasi səviyyədə, İslam dünyasının dövlət və hökumət başçılarının iştirakı ilə keçiriləcək Zirvə Konfransında davam etdirilməsi üçün imkan yaranır. Bu, Azərbaycan üçün mühüm diplomatik platformadır.

Lakin burada əsas məsələ tədbirin keçirilməsindən daha çox, Azərbaycanın həmin platformada hansı gündəliyi önə çıxaracağıdır. Sentyabr görüşünün məzmunu bu gündəliyin əsas mövzularının sülh, həmrəylik, dini radikalizmdən uzaq mötədillik, dövlət suverenliyinə hörmət, mədəni irsin qorunması və sivilizasiyalararası dialoq olacağı ehtimalı çoxdur.

Görüşün ən diqqətçəkən tərəflərindən biri dini liderlərin Qarabağa nəzərdə tutulan səfərinin siyasi-mənəvi məzmunudur. Prezident İlham Əliyev qonaqların Ağdam, Xankəndi, Xocalı və Şuşaya səfər edəcəklərini bildirir. Burada məqsəd yalnız azad edilmiş ərazilərlə tanışlıq deyil. Qarabağın dağıdılmış şəhərləri, məscidləri və dini-mədəni irsi Azərbaycanın təqdim etdiyi tarixi yaddaşın mühüm hissəsidir. Xüsusilə Ağdam məscidinin seçilməsi təsadüfi görünmür.

Şeyxülislam Allahşükür Paşazadənin təklifi ilə konfransın Ağdam məscidində davam etdirilməsi və Xocalıya səfərin nəzərdə tutulması dini mərasimlə tarixi yaddaşı birləşdirən simvolik xətt yaradır. Prezident də Ağdam məscidinin Qarabağ müharibəsi dövründə şəhidlərin, o cümlədən Xocalı qurbanlarının dini mərasimlərinin keçirildiyi məkan olduğunu vurğulayır. Bu baxımdan məscid burada yalnız ibadət məkanı deyil. O, həm də mənəvi yaddaş məkanıdır. Dağıntıdan bərpaya keçid isə bu yaddaşın ikinci qatını yaradır. Bu, Azərbaycan diplomatiyasının yaddaşla gələcək arasında qurduğu əlaqənin bir nümunəsidir.

Görüşün digər mühüm istiqaməti Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinə dair mesajlardır.

Prezident çıxışında 30 illik münaqişə və işğaldan sonra sülh gündəliyinin seçildiyini bildirir. O, müharibədən sonra sülhə keçidin həm siyasi iradə, həm də uzunmüddətli yanaşma tələb etdiyini vurğulayır. Eyni zamanda qeyd edir ki, regionda sülhün qorunması yalnız Azərbaycan və Ermənistanın deyil, Türk dünyasının və Qafqazın ümumi marağıdır. Burada maraqlı məqam ondan ibarətdir ki, sülh mesajı sırf siyasi-diplomatik kanalla verilmir. O, dini liderlərin qarşısında səsləndirilir. Bu isə mesajın auditoriyasını genişləndirir.

Dini liderlərin ictimai təsiri nəzərə alındıqda, sülhün yalnız dövlətlərarası müqavilə deyil, həm də cəmiyyətlərarası münasibətlər məsələsi olduğu fikri ön plana çıxır. Siyasi razılaşmanın davamlı olması üçün onun sosial və mənəvi legitimliyə də ehtiyacı var.

Məhz buna görə dini diplomatiyanın rolu xüsusilə münaqişədən sonrakı dövrdə artır.

Müasir beynəlxalq münasibətlərdə dini liderlərin təsiri hər zaman dövlətlərin formal diplomatik institutlarının təsiri ilə ölçülmür.

Onlar cəmiyyətlərin emosional və mənəvi yaddaşına çıxış imkanına malikdirlər.

Siyasi liderlər dövlətlər arasında razılaşma əldə edə bilərlər. Lakin cəmiyyətlərin bir-birinə münasibətinin dəyişməsi daha uzun zaman tələb edir.

Bu baxımdan Prezidentin çıxışında dini liderlərin sülh, əməkdaşlıq, əmin-amanlıq və barışıq haqqında sözlərinin xüsusi əhəmiyyət daşıdığını vurğulaması təsadüfi deyil.

Bu yanaşma xüsusilə Qafqaz üçün aktualdır.

Çünki regionun tarixi yalnız dövlət sərhədlərindən ibarət deyil. Burada ailə, etnik, dini, mədəni və tarixi bağlar bir-birinə qarışır. Bu səbəbdən regionda davamlı sülh yalnız siyasi sənədlərlə deyil, həm də cəmiyyətlərin qarşılıqlı qəbulunun formalaşdırılması ilə bağlıdır.

Dini liderlər bu prosesdə tamamlayıcı rol oynaya bilərlər.