Məşhur Məmmədov Milli Məclisin deputatı

Təhsil siyasəti dövlətin intellektual potensialının inkişafını, milli kimliyin qorunmasını və cəmiyyətin gələcək inkişaf istiqamətlərini müəyyən edən strateji sahələrdən biridir. Müasir dövrdə məktəbin qarşısında duran vəzifə yalnız şagirdlərə bilik və bacarıqlar aşılamaqla məhdudlaşmır. Məktəb eyni zamanda milli-mənəvi dəyərlərə bağlı, hüquq və vəzifələrini dərk edən, müstəqil düşünən, sosial məsuliyyət daşıyan və cəmiyyət qarşısında öhdəliklərini anlayan vətəndaşların formalaşdığı mühüm ictimai institutdur. Bu baxımdan məktəbdaxili intizam, vahid geyim qaydaları, müəllimlərin peşəkar davranışı və təhsil mühitində qarşılıqlı hörmət mədəniyyəti bütöv bir sistemin bir-birini tamamlayan elementləri kimi qiymətləndirilməlidir.

Məktəbli geyimi məsələsi ilk baxışdan 0 təhsil həyatının sadə təşkilati məsələsi təsiri bağışlasa da, əslində, sosial bərabərlik, uşaqların hüquqları, ailələrin maddi imkanları, milli-mənəvi dəyərlər və hüquqi məsuliyyət kimi mühüm ictimai məsələlərlə sıx bağlıdır. Buna görə də vahid geyim qaydalarına münasibət yalnız xarici görünüş və intizam tələbləri çərçivəsində formalaşdırılmamalıdır. Bu məsələyə təhsilin keyfiyyətini, məktəbin tərbiyəvi funksiyasını və cəmiyyətin sosial həmrəyliyini nəzərə alan geniş yanaşma tələb olunur.

Vahid məktəbli formasının əsas üstünlüklərindən biri şagirdlər arasında geyim və maddi imkanlarla bağlı fərqlərin zahiri ifadəsini müəyyən dərəcədə azaltmasıdır. Uşaqların geyiminə, geyiminin qiymətinə və ailəsinin maddi vəziyyətinə görə müqayisə edilməsi məktəb mühitində sosial məsafənin yaranmasına, bəzi hallarda isə psixoloji narahatlığa və kənarlaşdırılma hissinə səbəb ola bilər. Vahid geyim qaydaları bu cür fərqlərin ön plana çıxmasını məhdudlaşdırmaqla şagirdlərin diqqətinin təhsilə, şəxsi inkişafa və kollektiv fəaliyyətə yönəlməsinə kömək edə bilər. Bununla yanaşı, məktəbli forması məktəbə mənsubiyyət hissini gücləndirə, ümumi qaydalara hörmət və kollektiv məsuliyyət anlayışlarının formalaşmasına müsbət təsir göstərə bilər.

Lakin vahid geyim siyasətinin sosial bərabərliyə xidmət etməsi üçün onun tətbiqi zamanı ailələrin iqtisadi imkanları mütləq nəzərə alınmalıdır. Məktəbli formasının qiyməti, keyfiyyəti, əldə edilmə imkanları və gündəlik istifadəyə yararlılığı bu siyasətin səmərəliliyini müəyyən edən əsas amillərdəndir. Əgər forma tələbləri ailələr üçün əlavə maliyyə çətinliyi yaradırsa və ya müəyyən şagirdlərin maddi vəziyyətinə görə məktəb mühitində özlərini narahat hiss etməsinə səbəb olursa, bu halda nəzərdə tutulan sosial bərabərlik məqsədi zəifləyə bilər. Deməli, vahid geyim siyasəti yalnız ümumi qaydaların müəyyənləşdirilməsi ilə deyil, həmin qaydaların hər bir şagird üçün real və əlçatan olmasının təmin edilməsi ilə tamamlanmalıdır.

Bu baxımdan məktəbli geyiminin sadə, praktik, mövsümə uyğun və münasib qiymətə əldə edilə bilən olması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Ehtiyacı olan ailələrə sosial dəstək mexanizmlərinin yaradılması, geyim tələblərinin valideynlərin üzərinə qeyri-mütənasib maliyyə yükü qoymaması və şagirdlərin maddi imkanlarına görə fərqləndirilməməsi təhsil siyasətinin sosial ədalət prinsipi ilə uzlaşmasına imkan verər. Əsas məqsəd şagirdlərin eyni geyimdə olmasını formal tələbə çevirmək deyil, hər bir uşağın özünü məktəbin bərabərhüquqlu üzvü kimi hiss etdiyi sağlam təhsil mühiti yaratmaqdır.

Məktəb mədəniyyətinin formalaşmasında müəllimlərin rolu da xüsusi diqqət tələb edir. Müəllim yalnız tədris proqramını həyata keçirən və bilik ötürən şəxs deyil, həm də şagirdlərin davranışına, dünyagörüşünə, ünsiyyət mədəniyyətinə və məsuliyyət hissinə təsir göstərən nümunədir. Müəllimin geyimində səliqəlilik, sadəlik və işgüzarlıq təhsil müəssisəsində peşəkar münasibətlərin möhkəmlənməsinə, müəllim-şagird ünsiyyətində müvafiq iş mühitinin qorunmasına kömək edə bilər. Bununla belə, peşəkar görünüşə dair tələblər müəllimin şəxsiyyətini, fərdi xüsusiyyətlərini və hüquqlarını nəzərə alan əsaslandırılmış çərçivədə müəyyən edilməlidir.

Müəllimin peşəkarlığını onun yalnız xarici görünüşü ilə qiymətləndirmək doğru yanaşma sayıla bilməz. Pedaqoji səriştə, fənn biliyi, etik davranış, şagirdlərlə ədalətli münasibət, tədrisin keyfiyyəti və fərdi yanaşma müəllimin fəaliyyətini müəyyən edən başlıca meyarlardır. Geyim qaydaları bu meyarları tamamlayan amil kimi nəzərdən keçirilməli, müəllimin nüfuzu və peşəkar dəyəri barədə birtərəfli mühakimə vasitəsinə çevrilməməlidir. Eyni zamanda, tələblərin aydın və əvvəlcədən məlum olması, bütün əməkdaşlara bərabər tətbiq edilməsi və onların hüquqi əsaslara söykənməsi məktəbdaxili idarəetmədə ədalət prinsipinin qorunması baxımından vacibdir.

Məktəb geyimi məsələsinin milli-mənəvi dəyərlərlə əlaqəsi də sistemli yanaşma tələb edir. Azərbaycan təhsilinin əsas məqsədlərindən biri ana dilinə, milli tarixinə, mədəni irsinə və dövlətçilik ənənələrinə bağlı, eyni zamanda müasir elmi biliklərə yiyələnən, yenilikləri mənimsəyən və müstəqil düşünməyi bacaran şəxsiyyətlər yetişdirməkdir. Milli-mənəvi dəyərlərin qorunması ilə dünyəvi təhsilin prinsipləri arasında ziddiyyət axtarmaq əvəzinə, onların qarşılıqlı tamamlayıcılığını təmin etmək daha məqsədəuyğundur. Dünyəvi təhsil milli irsin inkarı deyil; əksinə, milli dəyərlərin elmi düşüncə, hüquqi mədəniyyət, tolerantlıq və müasir dünyagörüşü ilə uzlaşdırılması cəmiyyətin davamlı inkişafına xidmət edir.

Bununla belə, milli-mənəvi dəyərlərin qorunmasını yalnız geyim qaydaları ilə əlaqələndirmək həmin anlayışın məzmununu daraltmış olardı. Milli kimlik, ilk növbədə, dilə və tarixə münasibətdə, mədəni irsin öyrənilməsində, ailəyə və cəmiyyətə hörmətdə, vətəndaşlıq məsuliyyətində, ictimai davranışda və dövlətçilik düşüncəsində təzahür edir. Məktəbdə vətənpərvərlik tərbiyəsinin gücləndirilməsi, Azərbaycan tarixinin və ədəbiyyatının dərindən öyrədilməsi, mədəni irsə marağın artırılması, akademik dürüstlük və qarşılıqlı hörmət prinsiplərinin aşılanması bu məqsədə daha geniş və davamlı töhfə verə bilər. Məktəbli forması isə həmin tərbiyəvi mühitin yalnız bir elementidir.

Təhsil mühitində nizam-intizamın qorunması ilə uşaqların hüquqlarının təmin edilməsi arasında düzgün tarazlığın yaradılması da mühüm əhəmiyyət daşıyır. Hüquqi dövlətin əsas prinsiplərindən biri müəyyən edilmiş qaydaların qanunvericiliyə uyğun tətbiq olunması və hər bir şəxsin ləyaqətinə hörmət edilməsidir. Şagirdlərə münasibətdə bu prinsip daha həssas yanaşma tələb edir. Çünki uşaqların təhsil hüququnun qorunması, ayrı-seçkiliyin qarşısının alınması, onların təhlükəsiz və dəstəkləyici mühitdə inkişaf etməsi təhsil sisteminin əsas vəzifələrindəndir. Buna görə də geyim qaydalarının tətbiqi zamanı uşağın hüquqları, qanuni mənafeləri, sosial vəziyyəti və konkret şərait nəzərə alınmalıdır.

Qaydalara əməl edilmədiyi hallarda ilk addım kimi izah, maarifləndirmə, şagirdlə fərdi söhbət və valideynlə əməkdaşlıq mexanizmlərinə üstünlük verilməsi daha səmərəli yanaşmadır. Şagirdin geyimi ilə bağlı yaranan problemin səbəbini araşdırmadan sərt tədbirlərə əl atılması məktəbin tərbiyəvi funksiyasını zəiflədə və uşağın təhsil mühitindən uzaqlaşmasına gətirib çıxara bilər. İntizamın məqsədi şagirdi cəzalandırmaq deyil, onda qaydalara şüurlu münasibət formalaşdırmaq olmalıdır. Qaydanın mahiyyətini anlayan və onun ədalətli tətbiq edildiyinə inanan şagirdin həmin qaydaya könüllü riayət etmək ehtimalı daha yüksəkdir.

Bu məsələdə hüquqi məsuliyyət yalnız şagirdlərin davranışı ilə məhdudlaşmır. Məktəb rəhbərliyi, müəllimlər, valideynlər və aidiyyəti təhsil qurumları da öz səlahiyyətləri çərçivəsində məsuliyyət daşıyırlar. Məktəb rəhbərliyinin vəzifəsi aydın qaydalar müəyyən etmək və onların ədalətli tətbiqini təmin etməkdirsə, müəllimlərin vəzifəsi həmin qaydaları pedaqoji etikaya uyğun şəkildə izah etmək və nümunəvi davranış nümayiş etdirməkdir. Valideynlərin iştirakı isə uşaqlarda məsuliyyət hissinin formalaşmasına, məktəb və ailə arasında etimadın möhkəmlənməsinə xidmət edir. Bu tərəflər arasında əməkdaşlıq zəif olduqda, hətta əsaslandırılmış qaydaların tətbiqi də formal xarakter daşıya bilər.

Məktəb geyimi ilə bağlı siyasətin hüquqi əsaslarının dəqiq müəyyənləşdirilməsi bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Qaydalar hazırlanarkən ümumi təhsil sahəsində qüvvədə olan qanunvericilik, şagirdlərin geyiminə dair müvafiq normativ tələblər, pedaqoji işçilərin etik davranış prinsipləri və uşaqların hüquqlarını qoruyan müddəalar nəzərə alınmalıdır. Hüquqi sənədlərə istinadlar konkret, yoxlanılmış və tətbiq olunan normalara uyğun olmalıdır. Eyni zamanda, şagirdlərin geyimi ilə bağlı tələblərlə müəllimlərin peşəkar görünüşünə dair tövsiyə və ya daxili qaydalar arasında hüquqi fərqlər dəqiq göstərilməlidir. Bu yanaşma məsələnin şəxsi mülahizələr əsasında deyil, hüquqi müəyyənlik və institusional məsuliyyət prinsipləri əsasında həllinə şərait yaradar.

Məktəbli geyimi ilə bağlı qərarların hazırlanmasında valideynlərin və şagirdlərin iştirakının artırılması da vacibdir. Təhsil mühitinə aid qaydaların yalnız inzibati qərar kimi təqdim edilməsi onların cəmiyyət tərəfindən qəbulunu çətinləşdirə bilər. Halbuki qaydaların məqsədi, gözlənilən nəticələri və tətbiq mexanizmləri barədə açıq müzakirələrin aparılması tərəflər arasında qarşılıqlı anlaşmanı gücləndirir. Şagirdlərin yaş xüsusiyyətlərinə uyğun şəkildə fikir bildirməsi, valideynlərin sosial və iqtisadi imkanlarla bağlı təkliflərinin dinlənilməsi, müəllimlərin peşəkar mövqeyinin nəzərə alınması daha əsaslandırılmış qərarların qəbuluna kömək edir. İştirakçılıq prinsipinə əsaslanan idarəetmə məktəb mədəniyyətini gücləndirməklə yanaşı, şagirdlərdə demokratik düşüncə və ictimai məsuliyyət vərdişlərini də inkişaf etdirir.

Digər tərəfdən, məktəbdaxili intizamın yalnız geyimlə ölçülməsi təhsilin əsas məqsədlərindən diqqəti yayındıra bilər. Təhsilin keyfiyyəti şagirdlərin bilik səviyyəsi, tənqidi və yaradıcı düşünmə bacarıqları, müəllimlərin peşəkar hazırlığı, tədris resurslarının əlçatanlığı və məktəbdəki psixoloji mühit kimi çoxsaylı amillərdən asılıdır. Buna görə də geyim qaydalarına əməl olunması ümumi məktəb mədəniyyətinin mühüm, lakin məhdud bir göstəricisi kimi qəbul edilməlidir. Davamlı nəticələr əldə etmək üçün intizam məsələləri akademik dürüstlük, zorakılığın və bullinqin qarşısının alınması, rəqəmsal davranış mədəniyyəti, qarşılıqlı hörmət və vətəndaşlıq tərbiyəsi ilə birlikdə nəzərdən keçirilməlidir.

Bu sahədə səmərəli siyasətin formalaşdırılması üçün ilk növbədə geyim qaydalarının məqsədi və hüquqi çərçivəsi aydınlaşdırılmalı, tələblər bütün iştirakçılar üçün anlaşılan dildə təqdim edilməlidir. Bununla paralel olaraq, məktəbli formasının qiymətinə və əlçatanlığına dair məsələlər araşdırılmalı, ehtiyacı olan ailələr üçün dəstək imkanları nəzərdən keçirilməlidir. Məktəb rəhbərliyi, müəllimlər, valideynlər və şagirdlər arasında müntəzəm dialoq mexanizmlərinin qurulması, qaydaların tətbiqi zamanı hüquqların qorunmasına nəzarət edilməsi və yaranan problemlərin cəzalandırıcı deyil, tərbiyəvi vasitələrlə həllinə üstünlük verilməsi məqsədəuyğundur. Eyni zamanda, milli-mənəvi dəyərlərin təbliği məktəb həyatının bütün istiqamətlərini əhatə etməli, müəllimlərin etik davranışı və peşəkar inkişafı, şagirdlərin vətəndaşlıq tərbiyəsi və ailə ilə məktəb arasında əməkdaşlıq vahid yanaşma çərçivəsində gücləndirilməlidir.

Nəticə etibarilə, məktəbli forması və müəllimlərin peşəkar geyim mədəniyyəti təhsil mühitinin təşkilində əhəmiyyətli rol oynasa da, onların səmərəsi yalnız zahiri qaydaların tətbiqi ilə müəyyən edilmir. Əsas məsələ bu qaydaların hansı məqsədə xidmət etməsi, hüquqi prinsiplərlə nə dərəcədə uzlaşması, sosial bərabərliyi necə təmin etməsi və məktəbin tərbiyəvi missiyasına hansı töhfəni verməsidir. Qaydalar ədalətli, əlçatan və əsaslandırılmış olduqda intizamla hüquqların qorunması arasında tarazlıq yaratmaq mümkündür.

Güclü dövlətin gələcəyi milli kimliyinə bağlı, elmi düşüncəyə sahib, hüquq və vəzifələrini dərk edən, məsuliyyətli və müasir dünyagörüşlü vətəndaşların yetişdirilməsindən keçir. Belə vətəndaşların formalaşdığı məktəb yalnız müəyyən geyim və davranış qaydalarının tətbiq olunduğu təhsil müəssisəsi deyil, eyni zamanda bərabərliyin, qarşılıqlı hörmətin, milli-mənəvi dəyərlərin və hüquqi mədəniyyətin gündəlik həyatda yaşadıldığı ictimai məkandır. Məktəbin həqiqi gücü şagirdlərin zahiri görünüşündə deyil, onların biliyində, düşüncəsində, xarakterində, insani keyfiyyətlərində və Vətən qarşısında məsuliyyətində təzahür edir.