Azərbaycanın xarici siyasətinin mühüm xüsusiyyətlərindən biri müxtəlif regionlarla qarşılıqlı maraqlara əsaslanan münasibətlərin inkişaf etdirilməsi, beynəlxalq təşkilatlarda fəal iştirak və dövlətlər arasında əməkdaşlıq imkanlarının genişləndirilməsidir. Prezident İlham Əliyevin Kamboca Krallığının Baş naziri Hun Manet ilə görüşü və mətbuata verdiyi bəyanat bu yanaşmanın Asiya istiqamətindəki təzahürlərindən biri kimi diqqət çəkir. Görüşdə siyasi əlaqələrin möhkəmləndirilməsi ilə yanaşı, iqtisadiyyat, təhsil, nəqliyyat, rəqəmsal transformasiya və təhlükəsizlik sahələrində əməkdaşlığın inkişafı məsələləri müzakirə olunub. Azərbaycan Cənubi Qafqazda yerləşməklə yanaşı, Avropa ilə Asiya arasında əlaqələrin inkişafında mühüm coğrafi mövqeyə malikdir. Ölkənin xarici siyasət gündəliyində müxtəlif regionlarla əlaqələrin genişləndirilməsi siyasi dialoqun şaxələndirilməsi, iqtisadi tərəfdaşlıqların artırılması və beynəlxalq əməkdaşlıq imkanlarından istifadə baxımından əhəmiyyət daşıyır. Cənub-Şərqi Asiya isə iqtisadi və ticarət əlaqələri, insan resursları, rəqəmsal inkişaf və regional inteqrasiya baxımından Azərbaycan üçün araşdırıla biləcək geniş əməkdaşlıq məkanıdır. Kamboca ilə münasibətlər bu kontekstdə ayrıca əhəmiyyət daşıyır. İki ölkənin coğrafi baxımdan uzaq yerləşməsi onların beynəlxalq münasibətlər sistemində bir-biri ilə təmas qurmasına mane olmur. Əksinə, beynəlxalq təşkilatlarda mövcud əməkdaşlıq, qarşılıqlı rəsmi səfərlər və siyasi dialoq əlaqələrin yeni sahələrə yayılması üçün imkan yaradır. Prezident İlham Əliyevin bəyanatında səsləndirilən əsas fikirlərdən biri də mövcud siyasi münasibətlərin praktiki əməkdaşlıqla tamamlanmasının zəruriliyidir. Dövlət başçısı ticarət və investisiya imkanlarının müəyyənləşdirilməsinə, qarşılıqlı məlumat çatışmazlığının aradan qaldırılmasına və şirkətlər arasında birbaşa əlaqələrin genişləndirilməsinə diqqət çəkib. Bu yanaşma xarici siyasətin iqtisadi məzmununun gücləndirilməsi baxımından əhəmiyyətlidir.
Azərbaycanın Asiya dövlətləri ilə münasibətləri müxtəlif beynəlxalq platformalarda həyata keçirilən əməkdaşlıqla sıx bağlıdır. Birləşmiş Millətlər Təşkilatı, Qoşulmama Hərəkatı və AQEM kimi təşkilatlar dövlətlərə ortaq məsələləri müzakirə etmək, mövqelərini ifadə etmək və qarşılıqlı anlaşmanı inkişaf etdirmək imkanı verir. Prezident İlham Əliyev Azərbaycan və Kambocanın bu təşkilatlar çərçivəsində fəal əməkdaşlıq etdiyini və bir-birini dəstəklədiyini bildirib. Bu əməkdaşlığın davam etdirilməsi dövlətlər arasında siyasi təmasların müntəzəm xarakter almasına və ikitərəfli münasibətlərin beynəlxalq gündəliklə əlaqələndirilməsinə şərait yaradır. AQEM-in Bakıda keçirilən Zirvə görüşü Azərbaycan diplomatiyasının Asiya məkanında dialoqa verdiyi əhəmiyyəti nümayiş etdirən tədbirlərdən biridir. Təşkilatın fəaliyyətinin əsasını Asiyada qarşılıqlı fəaliyyətin, etimadın və təhlükəsizlik sahəsində dialoqun gücləndirilməsi təşkil edir. Kamboca Baş nazirinin tədbirdə iştirakı da iki ölkənin beynəlxalq məsələlər üzrə fikir mübadiləsi aparması və ikitərəfli münasibətləri genişləndirməsi üçün əlavə imkan yaradıb. Bu kimi platformalarda iştirakın əhəmiyyəti dövlətlərin yalnız öz milli maraqlarını ifadə etməsi ilə məhdudlaşmır. Onlar həmçinin regional proseslər barədə məlumat əldə edir, digər dövlətlərin prioritetlərini öyrənir və qarşılıqlı fayda yarada biləcək təşəbbüsləri müzakirə edirlər. Bu mənada çoxtərəfli diplomatiya ikitərəfli əlaqələrin inkişafına da xidmət edir.
Azərbaycanın Cənub-Şərqi Asiya ilə münasibətlərində ASEAN istiqaməti xüsusi diqqətə layiqdir. Cənub-Şərqi Asiya Dövlətləri Assosiasiyası regionda siyasi, iqtisadi və institusional əməkdaşlığın inkişafında mühüm rol oynayır. Azərbaycan üçün bu regionla əlaqələrin genişləndirilməsi yeni iqtisadi tərəfdaşların müəyyənləşdirilməsi, siyasi dialoqun inkişafı və regional əməkdaşlıq mexanizmləri ilə təmasların artırılması baxımından əhəmiyyətlidir. Kambocanın Azərbaycanın ASEAN Parlamentlərarası Assambleyasında müşahidəçi statusunun əldə olunması səylərinə dəstəyi parlament diplomatiyasının bu prosesdəki rolunu göstərir. Parlamentlərarası münasibətlərin üstünlüyü onların siyasi dialoqun davamlılığını təmin edə bilməsidir. Qarşılıqlı səfərləri, dostluq qruplarının fəaliyyəti və parlamentlər arasında imzalanmış anlaşma sənədləri dövlətlərarası münasibətlərin institusional əsaslarını gücləndirir. Eyni zamanda, qanunvericilik təcrübəsinin mübadiləsi iqtisadi və humanitar əməkdaşlığa təsir edən məsələlərin müzakirəsi üçün əlavə imkanlar yaradır. Milli Məclislə Kamboca Milli Assambleyası arasında Anlaşma Memorandumunun imzalanması bu istiqamətdə mühüm addımdır. Sənədin əhəmiyyəti onun parlamentlərarası əlaqələrin inkişafı üçün əməkdaşlıq çərçivəsi yaratmasındadır. Bu əlaqələrin davamlı inkişafı isə qarşılıqlı maraq doğuran məsələlərin müntəzəm müzakirəsindən və razılaşdırılmış təşəbbüslərin həyata keçirilməsindən asılıdır.
Azərbaycan–Kamboca münasibətlərinin genişləndirilməsində iqtisadi diplomatiyanın əhəmiyyəti artır. Prezident İlham Əliyevin bəyanatında ticarət və investisiya əlaqələrinin hazırkı səviyyəsinin məhdud olduğu qeyd edilsə də, əməkdaşlığın inkişafı üçün geniş imkanların mövcudluğu vurğulanıb. Bu imkanlardan istifadə etmək üçün hər iki ölkənin şirkətlərinin bir-birinin bazarlarını daha yaxından tanıması vacibdir. İqtisadi əlaqələrin inkişafı təkcə məhsulların qarşılıqlı satışından ibarət deyil. Birgə istehsal, xidmət sahələrində tərəfdaşlıq, texnologiya mübadiləsi, turizm, təhsil və nəqliyyat bağlantıları da bu əməkdaşlığın tərkib hissəsi ola bilər. Əsas məsələ hər bir sahə üzrə real tələbatın, iqtisadi səmərəliliyin və qarşılıqlı maraqların müəyyən edilməsidir. Birgə işçi qrupunun yaradılması bu baxımdan praktiki əhəmiyyət daşıyır. İşçi qrupu tərəflər arasında ticarətin inkişafına mane olan amilləri müəyyənləşdirə, biznes dairələrinin təkliflərini ümumiləşdirə və konkret əməkdaşlıq istiqamətləri üzrə fəaliyyət planlarının hazırlanmasına töhfə verə bilər. İki ölkə arasında imzalanmış ticarət və iqtisadi əməkdaşlıq memorandumu, eləcə də ikiqat vergitutmanın aradan qaldırılmasına dair sənəd iqtisadi münasibətlərin hüquqi əsaslarının möhkəmləndirilməsi baxımından əhəmiyyətlidir. Bu sənədlərin praktik nəticələri onların icrasından, biznes dairələrinin marağından və iqtisadi layihələrin hazırlanmasından asılı olacaq.
Azərbaycan və Kamboca arasında humanitar əməkdaşlığın inkişafı da xarici siyasət əlaqələrinin davamlılığı üçün vacibdir. Prezident İlham Əliyev sovet dövründə yüzlərlə kambocalı tələbənin Azərbaycanda təhsil aldığını xatırladaraq, qarşılıqlı təhsil imkanlarının yaradılmasının əhəmiyyətini qeyd edib. Təhsil əlaqələrinin yenidən genişləndirilməsi hər iki ölkənin gənclərinə fərqli akademik mühitləri tanımaq və gələcək peşə fəaliyyətləri üçün yeni biliklər əldə etmək imkanı verə bilər. ADA Universiteti ilə Kambocanın diplomatik təhsil qurumu arasında əməkdaşlıq sənədinin imzalanması da bu istiqamətdə institusional təmasların inkişafına xidmət edə bilər. Diplomatik hazırlıq, beynəlxalq münasibətlər və dövlət idarəçiliyi üzrə təcrübə mübadiləsi iki ölkənin mütəxəssisləri arasında peşəkar əlaqələrin yaranmasına şərait yaradır. Rəqəmsal transformasiya isə müasir dövlətlərin idarəçilik və iqtisadi inkişaf gündəliyində mühüm yer tutur. Elektron xidmətlər, məlumatların rəqəmsal emalı və dövlət xidmətlərinin əlçatanlığının artırılması sahələrində təcrübə mübadiləsi Azərbaycan və Kamboca üçün qarşılıqlı maraq kəsb edə bilər. Prezident İlham Əliyevin bəyanatında Azərbaycanın “ASAN xidmət” modelinin Kambocada da maraq doğurmasının qeyd olunması bu istiqamətdə əməkdaşlıq üçün zəminin olduğunu göstərir.
Azərbaycan–Kamboca dialoqunun digər mühüm istiqaməti sülh və təhlükəsizlik məsələləridir. Prezident İlham Əliyev beynəlxalq hüquqa, dövlətlərin suverenliyinə və ərazi bütövlüyünə hörmətin sülhün əsas şərtlərindən olduğunu vurğulayıb. Bu prinsiplər dövlətlər arasında münasibətlərin hüquqi çərçivəsinin müəyyənləşdirilməsi və münaqişələrin həlli ilə bağlı müzakirələrdə əhəmiyyət daşıyır. Hər iki ölkənin mina təhlükəsi ilə bağlı təcrübəyə malik olması humanitar təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlıq imkanlarını da gündəmə gətirir. Mina təhlükəsi insanların həyatına, iqtisadi fəaliyyətə və ərazilərin bərpasına təsir göstərdiyi üçün bu sahədə bilik və təcrübə mübadiləsi praktiki əhəmiyyət kəsb edir. Bununla yanaşı, beynəlxalq hüquq və təhlükəsizlik məsələlərində əməkdaşlıq müxtəlif mövqelərin müzakirəsi, təcrübələrin bölüşülməsi və beynəlxalq təşkilatlar çərçivəsində dialoqun davam etdirilməsi yolu ilə inkişaf etdirilə bilər.
Azərbaycanın Cənub-Şərqi Asiya istiqamətində əlaqələrinin inkişafı siyasi dialoq, iqtisadi tərəfdaşlıq və institusional əməkdaşlığın bir-birini tamamlamasını tələb edir. Kamboca ilə münasibətlər bu baxımdan çoxtərəfli diplomatiyanın, parlamentlərarası əlaqələrin və iqtisadi əməkdaşlığın paralel inkişafı üçün imkan yaradır. Prezident İlham Əliyevin bəyanatında irəli sürülən yanaşmanın əsas məğzi mövcud dostluq münasibətlərini daha konkret nəticələrlə zənginləşdirməkdir. Ticarət və investisiya əlaqələrinin genişləndirilməsi, təhsil mübadiləsi, rəqəmsal idarəçilik təcrübəsinin paylaşılması və parlament diplomatiyasının inkişafı bu məqsədə xidmət edə bilər. Bu imkanların reallaşması ardıcıl fəaliyyət, qarşılıqlı məlumat mübadiləsi və razılaşdırılmış təşəbbüslərin icrasını tələb edir. Azərbaycan və Kamboca arasında münasibətlərin gələcək inkişafı da məhz siyasi dialoqun real iqtisadi və humanitar nəticələrlə tamamlanmasından asılı olacaq.
Milli Məclisin deputatı,
Azərbaycan-Kamboca parlamentlərarası
əlaqələr üzrə işçi qrupu
Şahin Seyidzadə
