Niyə keçid etməkdə çətinlik çəkirik? Yeni elitanin formalaşmasi zərurəti

 Son zamanlar Azərbaycan cəmiyyətinin son 35 ildə keçdiyi inkişaf yolunu düşünərkən onu şərti olaraq dörd mərhələyə bölməyin mümkün olduğu qənaətinə gəlmişəm. Bu, tarixi hadisələrin tam və qəti təsnifatı deyil. Daha çox cəmiyyətin inkişaf tendensiyalarını anlamağa kömək edən bəlkə də sosioloji bir modeldir. Ola bilər ki, bu bölgü ilə hər kəs razılaşmasın. Amma düşünürəm ki, müzakirə üçün maraqlı çərçivədir.

Mən bu mərhələləri belə görürəm:

I. Xaos mərhələsi (1991–1993) – Mütəllibov və Elçibəy dövrü

SSRİ dağıldı, Azərbaycan müstəqillik qazandı. Lakin dövlət institutları hələ formalaşmamışdı. Qarabağ müharibəsi, iqtisadi böhran, siyasi qarşıdurmalar, tez-tez dəyişən hakimiyyət, idarəçilik təcrübəsinin olmaması cəmiyyəti dərin qeyri-müəyyənliyə sürükləmişdi.

Bu dövrü "xaos" adlandırarkən bunu ittiham kimi yox, dövlət quruculuğunun ağrılı doğuluş mərhələsi kimi qəbul edirəm. O zaman əsas məsələ inkişaf yox, dövlətin özünün ayaqda qalması idi.

II. Sabitlik mərhələsi (1993–2003) – Heydər Əliyev dövrü

Bu mərhələdə cəmiyyətin əsas ehtiyacı azadlıqdan çox təhlükəsizlik və nizam idi. Dövlət institutları bərpa olundu, mərkəzləşmiş idarəetmə gücləndi, vətəndaş müharibəsi təhlükəsi aradan qaldırıldı, neft strategiyasının əsası qoyuldu.

Bəzən sabitlik kiçik görünür. Halbuki xaos yaşamış cəmiyyətlər üçün sabitlik özü böyük nailiyyətdir.

Sabitlik olmadan inkişaf mümkün deyil.

III. Stabillik mərhələsi (2003–2020) – İlham Əliyevin müharibədən əvvəlki dövrü

Bu arada deyim ki, mən "sabitlik" və "stabillik" anlayışlarını fərqli qəbul edirəm.

-          Sabitlik – dağınıqlığın qarşısını almaqdır.

-          Stabillik isə artıq qurulmuş sistemin proqnozlaşdırılan şəkildə işləməsidir.

Bu dövrdə iqtisadi artım baş verdi, infrastruktur quruldu, beynəlxalq nüfuz artdı.

Lakin stabilliyin bir paradoksu var: sistem özünü qorumağa o qədər fokuslanır ki, yenilənmə qabiliyyəti zəifləyə bilir.

IV. Dinamik inkişaf mərhələsi (2020-dən sonra) – gözlənilən, lakin tam keçə bilmədiyimiz mərhələ

44 günlük Vətən müharibəsindən sonra Azərbaycanın qarşısında yeni tarixi imkan yarandı. Artıq əsas sual dövlətin mövcudluğu deyil.

Əsas sual belədir: "Biz bundan sonra necə inkişaf edəcəyik?"

Məncə, postmüharibə dövrünün əsas çağırışı dinamik inkişaf mərhələsinə keçid olmalıdır. Dinamik inkişaf nədir? Bu, sadəcə iqtisadi artım deyil.

Bu:

• innovasiya deməkdir;
• yeni ideyalar deməkdir;
• gənclərin irəli çəkilməsi deməkdir;
• çevik institutlar deməkdir;
• təşəbbüsün təşviq olunması deməkdir;
• səhvlərdən öyrənən sistem deməkdir;
• bilik iqtisadiyyatı deməkdir.

Lakin mənə elə gəlir ki, biz bu keçidi edərkən müəyən maneələrlə rastlaşırıq.

Bəs niyə?

Məncə, əsas səbəblərdən biri keyfiyyətli və daim yenilənən elitanın kifayət qədər formalaşmamasıdır.

Burada "elita" dedikdə varlı və ya vəzifəli insanları nəzərdə tutmuram.

Əsl elita:

• peşəkarlığı ilə nümunə olan,
• cəmiyyətə istiqamət verən,
• ictimai məsuliyyət daşıyan,
• yeni ideyalar yaradan,
• gənclərə yol açan,
• xidmət etməyi bacaran insanlardır.

Sağlam cəmiyyətlərdə elita daim yenilənir.

Əgər yenilənmə baş vermirsə, sistem sabit qala bilər, amma dinamik inkişaf zəifləyir.

Elita necə formalaşır?

Bu sual üzərində düşündükcə daha bir maraqlı nəticəyə gəlirəm.

Bizdə çox vaxt elitanı "yuxarıdan seçilən insanlar" kimi təsəvvür edirlər.

Halbuki inkişaf etmiş ölkələrdə elita çox vaxt aşağıdan – peşə institutlarının içindən yetişir.

Mən bu institutları metaforik olaraq belə adlandırmaq istərdim: "Elita formalaşdıran intellektural fabriklər." Bəli, “fabriklər”.

Çünki onlar sistemli şəkildə:

• peşəkar standartlar yaradır,
• etik normaları müəyyən edir,
• gəncləri yetişdirir,
• ekspertlər formalaşdırır,
• ictimai nüfuz qazandırır,
• liderlər yetişdirir.

Azərbaycanda vəziyyət necədir?

Bizdə Vəkillər Kollegiyasını çıxmaq şərtilə peşə və yaradıcı birliklərin əksəriyyəti QHT statusundadır. Psixoloqlar, müəllimlər, jurnalistlər, yaradıcı birliklər, müxtəlif peşə assosiasiyaları...

Onların əksəriyyəti:

• könüllülük prinsipi ilə işləyir;
• məhdud resurslara malikdir;
• peşə standartlarını tətbiq etmək səlahiyyətinə malik deyil;
• dövlət siyasətinə sistemli təsir göstərə bilmir.

Nəticədə peşəkar nüfuz çox zaman institusional deyil, şəxsi xarakter daşıyır.

Bəs inkişaf etmiş ölkələrdə necədir?

Almaniyada həkimlər, memarlar, əczaçılar və sahibkarlar xüsusi ictimai-hüquqi palatalar şəklində fəaliyyət göstərirlər.

Onlar:

• peşəyə girişdə iştirak edir,
• etik nəzarət həyata keçirir,
• davamlı təhsili təşkil edir,
• dövlət siyasətinə tövsiyələr verir.

Böyük Britaniyada peşə institutları "Royal Charter" sistemi ilə xüsusi nüfuza malikdir.

ABŞ-da bir çox peşə birlikləri hüquqi baxımdan qeyri-kommersiya təşkilatları olsalar da, onların ictimai çəkisi çox böyükdür. Akkreditasiya aparır, standartlar müəyyən edir, siyasətə təsir göstərirlər.

Fransada isə həkimlər və digər peşələr üçün "Ordre" sistemi mövcuddur və bu qurumlar peşəkar özünüidarəetmə funksiyasını həyata keçirirlər.

Diqqət edin. Heç bir ölkədə model tam eyni deyil. Amma hamısında ortaq bir xüsusiyyət var: Onlar elita formalaşdıran “fabriklərdir”.

Bizə nə lazımdır?

Mən düşünmürəm ki, bütün peşə birlikləri mütləq dövlət qurumuna çevrilməlidir. Əksinə.

Bəlkə də Azərbaycana uyğun model belə ola bilər:

• Güclü və müstəqil peşə birlikləri;
• Qanunla tanınmış ictimai-hüquqi status;
• Dövlətlə peşə arasında institusional dialoq;
• Sertifikatlaşdırma və etik nəzarət mexanizmləri;
• Gənc liderlər üçün açıq yüksəliş imkanları;
• Universitetlər, QHT-lər və peşə birlikləri arasında əməkdaşlıq.

Belə olan halda elita yuxarıdan təyin edilməz. Cəmiyyətin içindən yetişər.

Ən vacib sual isə budur:

Azərbaycan sabitliyi qoruyaraq yenilənə biləcəkmi? Çünki dinamika xaosa qayıdış deyil. Dinamika – sabitliyin üzərində qurulan yenilənmədir.

Əgər biz peşəkar özünüidarəetmə institutlarını gücləndirə bilsək, universitetləri, peşə birliklərini, QHT-ləri və yaradıcı birlikləri həqiqətən "elita formalaşdıran fabriklərə" çevirə bilsək, postmüharibə dövrü Azərbaycanın yeni inkişaf mərhələsinin başlanğıcı ola bilər.

Əks halda, biz uzun müddət stabillik içində qala bilərik, amma dinamikanı tam hiss edə bilmərik.

Bu yazı hökm deyil. Bu, bir düşüncə təklifidir. Bəlkə də razılaşmayacaqsınız. Bəlkə də bu mərhələləri fərqli adlandıracaqsınız. Amma məncə, XXI əsrin Azərbaycanı üçün ən vacib suallardan biri budur: Azərbaycanın növbəti inkişaf mərhələsini hansı elita formalaşdıracaq? Və o elitanı yetişdirən “fabriklər” harada olacaq?

Kamil Həmidov

“Psixoloji İnkişaf və Maarifləndirməyə

Dəstək” İctimai Birliyinin sədri