İqlim dəyişikliyi, biomüxtəlifliyin azalması və təbii ehtiyatların tükənməsi müasir dünyanın ən ciddi problemlərindəndir. Bu problemlərin həlli üçün ölkələr yeni texnologiyalara, bərpa olunan enerjiyə və tullantıların idarə olunmasına böyük sərmayələr yatırırlar. Şübhəsiz, bunlar davamlı inkişafın vacib istiqamətləridir. Ancaq ekoloji məsuliyyət təkcə texnologiyalarla formalaşmır. Onun əsasında insanın təbiətə münasibəti dayanır.

Fərqli xalqlar bu münasibəti müxtəlif yollarla ifadə ediblər. Bəziləri təbiəti idarə olunmalı resurs kimi görüb, digərləri isə onu insan həyatının ayrılmaz hissəsi hesab edib. Yaponiya ikinci yanaşmanın maraqlı nümunələrindən biridir. Burada ekoloji davranışın kökündə yalnız qanunlar və inzibati mexanizmlər deyil, əsrlər boyu formalaşmış mədəni dəyərlər dayanır.

Bu düşüncə tərzini anlamaq üçün rəsmi statistikalara baxmaq kifayət etmir. Onu insanların gündəlik həyatında, təbiətə münasibətində və estetik zövqündə görmək mümkündür. Yaz aylarında sakura ağacları çiçəkləyəndə minlərlə insan park və bağlara üz tutur. Maraqlıdır ki, onları cəlb edən yalnız bu mənzərənin gözəlliyi deyil. Əsl dəyər həmin gözəlliyin qısaömürlü olmasındadır. Bir neçə gün sonra külək ləçəkləri yerə səpələyəcək və bu mənzərə növbəti ilə qədər təkrarlanmayacaq.

Yapon estetikasında bu hiss "mono no aware" anlayışı ilə ifadə olunur. Onun mahiyyəti həyatın və təbiətin keçiciliyini qəbul etmək, hər anın dəyərini məhz faniliyində görməkdir. Burada məqsəd dəyişən təbiətə qarşı çıxmaq deyil, onun ritmini anlamaqdır. Bu yanaşma insanı təbiətə hökm edən varlıq kimi deyil, onun axarına qoşulan iştirakçı kimi formalaşdırır.

Oxşar baxış "wabi-sabi" fəlsəfəsində də özünü göstərir. Bu anlayış gözəlliyi mükəmməllikdə deyil, sadəlikdə, təbiilikdə və zamanın qoyduğu izlərdə axtarır. Müasir istehlak mədəniyyəti köhnəni yenisi ilə əvəz etməyə təşviq etdiyi halda, yapon estetikası yaşanmışlığı dəyərin bir hissəsi hesab edir. Taxtanın təbii rəngi, keramikanın kiçik qüsurları və ya illərin izini daşıyan əşya burada çatışmazlıq deyil, tarix kimi qəbul olunur.

Bu düşüncə yalnız estetik zövqlə məhdudlaşmır. İnsan köhnəlmiş əşyada da dəyər görəndə onu daha uzun müddət istifadə edir, tələsik yenisi ilə əvəz etmir. Beləliklə, sadə görünən estetik seçim tədricən resurslardan istifadəyə, istehlak davranışına və nəticədə ekoloji məsuliyyətə təsir göstərir.

Yaponiyanın ənənəvi dini dünyagörüşündə də təbiətlə insan arasında oxşar münasibət mövcuddur. Şinto inancında qədim ağaclar, dağlar, qayalar və şəlalələr sadəcə təbii obyekt deyil, ehtiram göstərilən məkanlardır. Bir çox məbədlərin girişində yerləşən torii darvazaları da insanın adi məkanla müqəddəs hesab olunan təbii mühit arasındakı sərhədi keçdiyini simvolizə edir. Bu yanaşma təbiəti yalnız fayda mənbəyi kimi deyil, hörmət tələb edən həyat məkanı kimi qəbul edir.

Maraqlıdır ki, müasir ekologiyada irəli sürülən bəzi nəzəriyyələr də bu düşüncə ilə səsləşir. Norveçli filosof Arne Næssin "Dərin ekologiya" konsepsiyası təbiətin dəyərinin insan üçün faydalı olub-olmamasından asılı olmadığını vurğulayır. Bitkilər, heyvanlar və bütöv ekosistem insanın ehtiyaclarından kənar da öz dəyərinə malikdir. Bu yanaşma insanı təbiətin sahibi deyil, onun məsuliyyət daşıyan üzvü kimi görməyə çağırır.

Məhz buna görə Yaponiyada təbiəti qorumaq çox vaxt ayrıca kampaniya kimi deyil, gündəlik həyatın təbii davamı kimi qəbul olunur. Burada mədəniyyət davranışı formalaşdırır, davranış isə zamanla ekoloji nəticələr yaradır.

Müasir ekoloji düşüncənin inkişafında mühüm rol oynamış amerikalı bioloq və yazıçı Rachel Carson da oxşar nəticəyə gəlirdi. O göstərirdi ki, təbiətdə baş verən heç bir proses digərindən təcrid olunmuş deyil. Bir ekosistemə edilən müdaxilə gözlənilməz şəkildə başqa sahələrə də təsir göstərə bilər. Bu yanaşma sonradan ekoloji siyasətin formalaşmasına ciddi təsir göstərdi və insanın təbiətlə münasibətində daha ehtiyatlı davranmasının vacibliyini ön plana çıxardı.

Yaponiyanın ənənəvi dünyagörüşü də təbiəti ayrı-ayrı obyektlərin toplusu kimi deyil, qarşılıqlı əlaqələrin bütöv sistemi kimi qəbul edir. İnsan bu sistemdən kənarda dayanmadığı üçün onun hər seçimi və hər müdaxiləsi ümumi tarazlığa təsir göstərir. Bu baxımdan təbiətə hörmət yalnız mənəvi dəyər deyil, həm də uzunmüddətli inkişafın şərtidir.

Bu gün dünya ekoloji problemlərin həlli üçün əsasən texnoloji yeniliklərə ümid edir. Bərpa olunan enerji, yaşıl şəhərlər, ağıllı infrastruktur və tullantıların idarə olunması gələcək üçün vacib istiqamətlərdir. Ancaq texnologiya insanın düşüncə tərzini əvəz edə bilməz. O, yalnız düzgün formalaşmış davranışı gücləndirə bilər.

Məhz burada Yaponiyanın təcrübəsi diqqət çəkir. Bu ölkənin əsas üstünlüyü yalnız inkişaf etmiş texnologiyalar və ya sərt qaydalar deyil. Təbiətə ehtiram ailədə, məktəbdə, estetik zövqdə və gündəlik həyat vərdişlərində formalaşır. Davranış mədəniyyətin məhsuludur və ekoloji nəticələr də məhz həmin davranışdan doğur.

Buna görə ekoloji məsuliyyəti yalnız tullantıların həcmi və ya karbon emissiyaları ilə qiymətləndirmək kifayət deyil. Daha fundamental sual budur: insan özünü təbiətlə hansı münasibətdə görür? O, təbiəti istifadə ediləcək sərvət kimi qəbul edir, yoxsa birgə yaşadığı həyat məkanı kimi?

Əlbəttə, Yaponiyanın təcrübəsini başqa ölkələrə olduğu kimi tətbiq etmək mümkün deyil. Hər cəmiyyət öz tarixi, mədəniyyəti və sosial xüsusiyyətləri ilə seçilir. Lakin müxtəlif xalqların təcrübəsi göstərir ki, davamlı inkişaf təkcə iqtisadi və texnoloji qərarlarla deyil, dəyərlərlə də bağlıdır. Bu mənada Yaponiyanın təqdim etdiyi ən mühüm nümunə konkret model deyil, fərqli düşüncə tərzidir.

İnsan özünü təbiətin sahibi deyil, onun ayrılmaz hissəsi kimi qəbul etdikdə ətraf aləmə münasibəti də dəyişir. O zaman meşə yalnız ağac ehtiyatı, çay yalnız su mənbəyi, torpaq isə sadəcə istehsal vasitəsi kimi görünmür. Onlar insanın yaşadığı vahid həyat sisteminin tərkib hissəsinə çevrilir.

Bəlkə də XXI əsrin ən böyük ekoloji dəyişiklikləri yeni texnologiyaların yaradılması ilə deyil, insanın öz yerini təbiətdə yenidən dərk etməsi ilə başlayacaq. Çünki təbiət üzərində qələbə qazanmağa çalışan cəmiyyətlər müəyyən uğurlar əldə edə bilərlər. Ancaq təbiətlə ahəng içində yaşamağı bacaran cəmiyyətlər həmin uğurları daha uzun müddət qorumaq imkanına malik olurlar.

Fuad Hüseynzadə
Bu yazı Qloballaşan Dünyaya İnteqrasiya İctimai Birliyinin Azərbaycan Respublikasının Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin maliyyə yardımı ilə həyata keçirdiyi “Tullantıların idarə edilməsində Yaponiya təcrübəsinin təşviqi” layihəsi çərçivəsində hazırlanıb. Yazıda qeyd olunan fikirlər müəllifə aiddir və Azərbaycan Respublikasının Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin rəsmi mövqeyini əks etdirməyə bilər.