Azərbaycanın müasir dövlətçilik tarixində elə siyasi hadisələr var ki, onların əhəmiyyətini yalnız baş verdiyi dövrün reallıqları ilə izah etmək mümkün deyil. 1993-cü il oktyabrın 3-də keçirilmiş prezident seçkiləri də məhz belə tarixi hadisələrdəndir. Həmin gün Heydər Əliyevin Azərbaycan Respublikasının Prezidenti seçilməsi ölkənin qarşısında yeni siyasi mərhələ açdı, dövlət quruculuğunun prioritetlərini müəyyənləşdirdi və müstəqilliyin möhkəmləndirilməsi üçün ardıcıl siyasətin əsasını qoydu. Rəsmi məlumatlara görə, Ulu Öndər həmin seçkidə ümumxalq səsverməsi nəticəsində Prezident seçilib.

Bu seçimi yalnız hakimiyyət dəyişikliyi kimi qiymətləndirmək doğru olmaz. 1993-cü ilin Azərbaycanı siyasi qeyri-sabitlik, iqtisadi çətinliklər, təhlükəsizlik problemləri və dövlət institutlarının zəifliyi ilə üz-üzə idi. Ölkənin müstəqilliyinin taleyi ilə bağlı narahatlıqların artdığı bir vaxtda cəmiyyətin əsas gözləntisi dövlət idarəçiliyində sabitliyin bərqərar edilməsi, qanunun aliliyinin təmin olunması və Azərbaycanın müstəqil dövlət kimi gələcək inkişafının təmin edilməsi idi.

Ulu Öndər Heydər Əliyevin həmin mürəkkəb mərhələdə dövlət rəhbərliyinə qayıdışı Azərbaycanın siyasi həyatında yeni səhifə açdı. O, 1993-cü il iyunun 15-də Ali Sovetin sədri seçilmiş, iyunun 24-dən Prezident səlahiyyətlərini həyata keçirməyə başlamış, oktyabrın 3-də isə xalqın iradəsi ilə dövlət başçısı seçilmişdi.

Dövlətin xilasından dövlət quruculuğuna

1993-cü ildən sonrakı dövrün əsas xüsusiyyəti ondan ibarət idi ki, qarşıda təkcə mövcud böhrandan çıxmaq deyil, müstəqil Azərbaycanın uzunmüddətli inkişafını təmin edəcək dövlət institutlarını formalaşdırmaq və möhkəmləndirmək vəzifəsi dayanırdı. Bu baxımdan Heydər Əliyevin fəaliyyətində siyasi sabitliyin yaradılması ilə dövlət quruculuğu bir-birini tamamlayan proseslər kimi çıxış edirdi. Müstəqilliyin ilk illərində dövlətin təhlükəsizliyinə və ərazi bütövlüyünə yönəlmiş təhdidlər, daxili siyasi qarşıdurmalar və iqtisadi böhran ölkənin gələcəyi üçün ciddi risklər yaradırdı. Ulu Öndərin rəhbərliyi ilə dövlət idarəçiliyinin möhkəmləndirilməsi, qanunsuz silahlı dəstələrin zərərsizləşdirilməsi, ordu quruculuğunun sistemli şəkildə aparılması və ölkədə sabitliyin təmin olunması istiqamətində ardıcıl tədbirlər həyata keçirildi. Azərbaycan Prezidentinin rəsmi tarix materiallarında da 1993-cü ildən sonrakı milli inkişaf strategiyasının əsas istiqamətləri sırasında dövlət quruculuğu, təhlükəsizlik, ərazi bütövlüyünün təmin edilməsi, iqtisadiyyatın bərpası, demokratik inkişaf və beynəlxalq əlaqələrin qurulması göstərilir.

Bu proseslər bir həqiqəti ortaya qoydu: dövlət müstəqilliyi yalnız siyasi bəyanatla qorunmur. Ümummilli Liderin möhkəm hüquqi bazaya, işlək institutlara, güclü iqtisadiyyata, milli həmrəyliyə və düşünülmüş xarici siyasətə ehtiyacı var.

Dövlətçilik fəlsəfəsinin hüquqi dayaqları

Ulu Öndər Heydər Əliyevin dövlət quruculuğu konsepsiyasında hüquqi dövlət və demokratik institutların formalaşdırılması mühüm yer tuturdu. Bu siyasətin ən mühüm nəticələrindən biri müstəqil Azərbaycanın ilk Konstitusiyasının hazırlanması və qəbul edilməsi oldu.

1995-ci il noyabrın 12-də ümumxalq səsverməsi ilə qəbul edilən Konstitusiya Azərbaycan dövlətçiliyinin hüquqi əsaslarını müəyyənləşdirdi. Konstitusiya layihəsini hazırlayan komissiyaya Prezident, Ulu Öndər Heydər Əliyevin rəhbərlik etməsi də bu sənədin dövlət quruculuğundakı xüsusi rolunu göstərir. Əsas Qanun 1995-ci il noyabrın 27-də qüvvəyə minib. Konstitusiyanın qəbul edilməsi ilə hakimiyyət bölgüsü, insan və vətəndaş hüquq və azadlıqlarının təminatı, demokratik və dünyəvi dövlət prinsipləri hüquqi sistemin təməlində təsbit edildi. Sonrakı illərdə məhkəmə-hüquq sisteminin inkişafı, Konstitusiya Məhkəməsinin, Ombudsman institutunun yaradılması, ölüm hökmünün ləğvi və digər hüquqi islahatlar bu istiqamətin davamı oldu. Ulu Öndərin “Biz Azərbaycanda demokratik, hüquqi, dünyəvi dövlət qururuq” fikri də onun dövlətçilik baxışının mahiyyətini aydın ifadə edirdi. Bu yanaşmada dövlətçilik yalnız idarəetmə mexanizmi deyil, həm də insan hüquqlarının, qanunun aliliyinin və milli maraqların qorunduğu sistem kimi təqdim olunurdu.

İqtisadi müstəqilliyin siyasi müstəqilliklə vəhdəti

Dahi Öndər Heydər Əliyevin dövlətçilik strategiyasının digər mühüm istiqaməti iqtisadi müstəqilliyin möhkəmləndirilməsi idi. 1990-cı illərin əvvəllərində ağır iqtisadi vəziyyət yaşayan Azərbaycan üçün xarici investisiyaların cəlb edilməsi, enerji resurslarının dünya bazarlarına çıxarılması və ölkənin iqtisadi potensialının milli inkişafın əsasına çevrilməsi strateji əhəmiyyət daşıyırdı. 1994-cü il sentyabrın 20-də imzalanan “Əsrin müqaviləsi” bu strategiyanın ən mühüm nəticələrindən biri oldu. “Azəri-Çıraq-Günəşli” yataqlarının birgə işlənməsi və hasilatın pay bölgüsü haqqında saziş 11 beynəlxalq neft şirkətinin iştirakı ilə imzalanıb və sonradan Azərbaycan parlamenti tərəfindən ratifikasiya edilib. Rəsmi məlumatlarda müqavilənin Azərbaycanın iqtisadi və siyasi inkişafında mühüm dönüş yaratdığı qeyd olunur.

Bu sənədin əhəmiyyəti yalnız neft hasilatının artırılması ilə məhdudlaşmırdı. Azərbaycan enerji resurslarını iqtisadi inkişafın, beynəlxalq əməkdaşlığın və ölkənin geosiyasi çəkisinin gücləndirilməsinin mühüm alətinə çevirməyə başladı. Enerji marşrutlarının şaxələndirilməsi siyasəti sonrakı illərdə Bakı-Novorossiysk, Bakı-Supsa və Bakı-Tbilisi-Ceyhan kimi layihələrin reallaşmasına, həmçinin Bakı-Tbilisi-Ərzurum qaz kəmərinin yaradılmasına imkan verdi. Beləliklə, Ulu Öndərin neft strategiyası gələcək nəsillər üçün iqtisadi və siyasi imkanların formalaşdırılmasına xidmət edən uzunmüddətli dövlət siyasətinə çevrildi.

Azərbaycandan dünyaya açılan qapılar

1993-cü ildən sonra Azərbaycanın xarici siyasətində əsas məqsədlərdən biri beynəlxalq münasibətlər sistemində müstəqil və etibarlı dövlət kimi mövqelərin möhkəmləndirilməsi idi. Bu istiqamətdə aparılan siyasət ölkənin beynəlxalq təşkilatlarla əməkdaşlığının genişləndirilməsinə, xarici investisiyaların cəlbinə və Azərbaycanın milli maraqlarının beynəlxalq platformalarda daha ardıcıl müdafiəsinə şərait yaratdı. Ümummilli Lider Heydər Əliyevin xarici siyasət kursunun mühüm xüsusiyyəti milli maraqların beynəlxalq hüquq və qarşılıqlı əməkdaşlıq prinsipləri ilə uzlaşdırılması idi. Azərbaycanın yerləşdiyi coğrafi mövqedən, enerji və nəqliyyat potensialından səmərəli istifadə olunması ölkəmizin regional və beynəlxalq layihələrdə rolunu genişləndirdi.

Ulu Öndərin dövründə əsası qoyulan bu yanaşmanın nəticəsində Azərbaycan yalnız enerji resurslarına malik ölkə kimi deyil, müxtəlif regional təşəbbüslərin iştirakçısı və etibarlı tərəfdaşı kimi də tanınmağa başladı.

Azərbaycançılıq - dövlətçiliyi birləşdirən ideoloji sütun

Müstəqil dövlət quruculuğunun yalnız siyasi və iqtisadi institutlarla məhdudlaşmadığını nəzərə almaq lazımdır. Dövlətin davamlılığı üçün cəmiyyətin vahid milli ideya ətrafında birləşməsi də mühüm əhəmiyyət daşıyır. Ulu Öndər Heydər Əliyevin formalaşdırdığı azərbaycançılıq ideologiyası bu baxımdan xüsusi yer tutur. Azərbaycançılıq milli kimliyi, dövlətçiliyi, milli-mənəvi dəyərləri və ümumbəşəri prinsipləri vahid məfkurə çərçivəsində birləşdirən ideoloji platformaya çevrildi. Ulu Öndərin yanaşmasında bu ideologiya yalnız ölkə daxilində yaşayan vətəndaşları deyil, dünyanın müxtəlif ölkələrində yaşayan azərbaycanlıları da milli birlik ideyası ətrafında birləşdirən amil kimi çıxış edirdi.

Bu ideyanın institusional ifadələrindən biri 2001-ci ildə Dünya Azərbaycanlılarının I Qurultayının keçirilməsi oldu. Beləliklə, milli həmrəylik anlayışı dövlət siyasətinin mühüm istiqamətlərindən birinə çevrildi.

Dövlətçilik ənənəsindən strateji varisliyə

1993-cü il oktyabrın 3-də Ulu Öndər Heydər Əliyevin Prezident seçilməsi ilə başlayan siyasi mərhələnin ən mühüm xüsusiyyətlərindən biri dövlətçilik siyasətinin ardıcıllığı və strateji varisliyidir. Ulu Öndərin müəyyən etdiyi əsas istiqamətlər - müstəqilliyin qorunması, dövlət institutlarının möhkəmləndirilməsi, iqtisadi inkişaf, beynəlxalq əlaqələrin genişləndirilməsi, milli-mənəvi dəyərlərin qorunması və Azərbaycançılıq ideyasının gücləndirilməsi – sonrakı dövlət siyasətində də öz davamını tapdı. Bu baxımdan 1993-cü ili yalnız keçmişin hadisəsi kimi qiymətləndirmək düzgün olmaz. Həmin il müstəqil Azərbaycanın gələcək inkişaf modelinin siyasi konturlarının müəyyənləşdiyi mərhələ idi. Azərbaycan Prezidentinin rəsmi tarix materiallarında da Ulu Öndər Heydər Əliyevin 1993–2003-cü illərdəki fəaliyyəti müstəqil dövlət quruculuğunun, təhlükəsizliyin təmin edilməsinin, iqtisadiyyatın bərpasının və demokratik inkişafın əsas mərhələsi kimi xarakterizə edilir.

Bu siyasətin tarixi nəticələri sonrakı dövrlərdə daha aydın şəkildə üzə çıxdı. Güclü dövlət institutları, iqtisadi potensial, enerji və nəqliyyat infrastrukturu, beynəlxalq tərəfdaşlıq əlaqələri və milli həmrəylik Azərbaycanın qarşısında yeni strateji imkanlar yaratdı.

Tarixin verdiyi əsas dərs

Bu gün 3 oktyabr 1993-cü il hadisələrinə nəzər salarkən, ilk növbədə, dövlətçiliyin taleyüklü məqamlarında siyasi iradənin, məsuliyyətli idarəçiliyin və milli həmrəyliyin nə qədər böyük əhəmiyyət daşıdığını görürük.Ulu Öndər Heydər Əliyevin siyasi irsinin mühüm tərəfi məhz bundan ibarətdir: o, mürəkkəb tarixi şəraitdə Azərbaycanın qarşısında duran problemləri ayrı-ayrı hadisələr kimi deyil, vahid dövlətçilik strategiyasının tərkib hissəsi kimi qiymətləndirirdi. Siyasi sabitlik iqtisadi inkişafla, iqtisadi güc beynəlxalq mövqelərlə, hüquqi dövlət quruculuğu milli həmrəyliklə, milli həmrəylik isə müstəqilliyin qorunması ilə əlaqələndirilirdi.

Hesab edirəm ki, 3 oktyabr 1993-cü ilin əsas siyasi dərsi də məhz budur: müstəqilliyin əldə olunması tarixi hadisədirsə, onun qorunması və möhkəmləndirilməsi hər nəsil üçün davamlı məsuliyyətdir. Azərbaycan xalqının dövlətçilik yaddaşında Ulu Öndər Heydər Əliyevin irsi də bu məsuliyyətin siyasi və mənəvi dayaqlarından biri kimi yaşayır. Ümummilli Liderin Prezident seçilməsindən ötən illər göstərdi ki, dövlətin möhkəm təməl üzərində qurulması təsadüfi qərarların deyil, uzaqgörən və ardıcıl strategiyanın nəticəsidir. 1993-cü ildə başlanmış dövlət quruculuğu mərhələsi Azərbaycanın müstəqil dövlət kimi inkişaf tarixində xüsusi yer tutur və həmin dövrdə müəyyənləşdirilmiş bir sıra strateji istiqamətlər bu gün də ölkənin siyasi yaddaşında mühüm dövlətçilik irsi kimi qorunur.

Asif Əsgərov,

Milli Məclisin deputatı