Azərbaycanın müstəqillik tarixində elə mühüm siyasi hadisələr vardır ki, onların əhəmiyyəti yalnız baş verdiyi dövrlə məhdudlaşmır, sonrakı nəsillərin taleyinə və dövlətin inkişaf istiqamətinə də təsir göstərir. 3 oktyabr 1993-cü il Azərbaycan xalqının müasir tarixində mühüm siyasi hadisə kimi yadda qalmışdır. Həmin gün keçirilmiş prezident seçkilərində xalqın mütləq əksəriyyətinin səsini qazanan Ulu Öndər Heydər Əliyev Azərbaycan Respublikasının Prezidenti seçilmişdir. Oktyabrın 10-da isə dövlətə və xalqa sədaqət andı içərək prezidentlik fəaliyyətinə başlamışdır. Bu hadisə Azərbaycanın mürəkkəb ictimai-siyasi proseslərdən keçdiyi bir dövrə təsadüf edirdi.
1991–1993-cü illər Azərbaycanın müstəqilliyinin ilk illəri kimi tarixə düşsə də, həmin dövr ölkədə siyasi və iqtisadi böhran, idarəetmədə ciddi problemlər, ictimai-siyasi qarşıdurmalar və sabitliyin pozulması ilə müşayiət olunurdu. Belə bir şəraitdə Ulu Öndər Heydər Əliyevin ölkə rəhbərliyinə qayıdışı Azərbaycanın sonrakı inkişaf istiqamətlərinin müəyyənləşdirilməsində mühüm rol oynadı.
Ümummilli lider Heydər Əliyevin siyasi fəaliyyətinin əsas istiqamətlərindən biri Azərbaycanın dövlətçilik ənənələrinin qorunması və möhkəmləndirilməsi olmuşdur. Onun rəhbərliyi dövründə dövlət institutlarının formalaşdırılması, qanunvericilik bazasının təkmilləşdirilməsi, siyasi və iqtisadi sabitliyin təmin edilməsi istiqamətində mühüm addımlar atılmışdır. 1995-ci ildə Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasının qəbul edilməsi müstəqil dövlət quruculuğunun mühüm mərhələlərindən biri olmuşdur. Konstitusiya dövlət hakimiyyətinin əsaslarını, vətəndaşların hüquq və azadlıqlarını, demokratik dövlət quruculuğunun fundamental prinsiplərini müəyyənləşdirmişdir. Ümummilli lider Heydər Əliyevin demokratik dövlət quruculuğuna münasibəti onun müxtəlif çıxışlarında da aydın ifadə olunmuşdur. 12 noyabr Konstitusiya Günü münasibətilə Azərbaycan xalqına müraciətində, 11 noyabr 2000-ci ildə söylədiyi fikirlərdən biri bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır: “Demokratiya bizim üçün xaricdən gətirilmə bir dəyər deyildir, bu, Azərbaycan xalqının öz istəyidir, onun özünün müəyyən etdiyi, getmək istədiyi yoldur”. Bu fikir demokratik dəyərlərin Azərbaycan dövlətçiliyinin inkişafında mühüm yer tutduğunu göstərməklə yanaşı, ölkənin demokratik inkişafının milli iradə və xalqın seçimi əsasında həyata keçirilməsinin vacibliyini ifadə edir. Konstitusiyanın qəbul edilməsi də müstəqil Azərbaycanın hüquqi və demokratik dövlət quruculuğu yolunda mühüm addım olmuşdur.
Ümummilli lider Heydər Əliyevin prezidentliyi dövründə Azərbaycanın iqtisadi inkişafında mühüm dönüş yaradan layihələrdən biri 1994-cü il sentyabrın 20-də imzalanmış “Əsrin müqaviləsi” olmuşdur. Xəzər dənizinin Azərbaycan sektorundakı neft yataqlarının işlənməsinə dair bu saziş ölkənin enerji strategiyasının əsasını qoymuş və Azərbaycanın dünya enerji bazarında mövqeyinin güclənməsinə imkan yaratmışdır. Sonrakı illərdə Bakı–Tbilisi–Ceyhan əsas ixrac neft kəməri kimi regional və beynəlxalq əhəmiyyətli layihələrin reallaşdırılması Azərbaycanın enerji siyasətinin mühüm nəticələrindən biri olmuşdur.
Ulu Öndər Heydər Əliyevin müəyyən etdiyi dövlətçilik strategiyası onun siyasi fəaliyyətinin başa çatmasından sonra da Azərbaycanın ictimai-siyasi və iqtisadi həyatında öz əhəmiyyətini qoruyub saxlamışdır. Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə bu siyasi kurs yeni dövrün çağırışlarına uyğun şəkildə davam etdirilmiş, dövlət idarəçiliyi, iqtisadi inkişaf, sosial siyasət, enerji təhlükəsizliyi, nəqliyyat infrastrukturu və beynəlxalq münasibətlər sahələrində yeni layihələr həyata keçirilmişdir. Prezident İlham Əliyevin prezidentliyi dövründə Azərbaycanın iqtisadi potensialının artırılması və qeyri-neft sektorunun inkişaf etdirilməsi əsas istiqamətlərdən birinə çevrilmişdir. Regionların sosial-iqtisadi inkişafı, infrastrukturun yenilənməsi, sahibkarlığın dəstəklənməsi, investisiyaların cəlb edilməsi və məşğulluğun artırılması istiqamətində tədbirlər həyata keçirilmişdir.
Ümummilli lider Heydər Əliyevin əsasını qoyduğu enerji strategiyası da yeni layihələrlə davam etdirilmişdir. Cənub Qaz Dəhlizi, TANAP və TAP kimi layihələr Azərbaycanın enerji resurslarının beynəlxalq bazarlara çıxarılması və ölkənin regional enerji təhlükəsizliyində rolunun genişlənməsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşımışdır.
Ulu Öndər Heydər Əliyevin siyasi kursunun əsas istiqamətlərindən biri güclü dövlətçilik ənənələrinin formalaşdırılması idi. Prezident İlham Əliyevin fəaliyyətində də dövlət institutlarının təkmilləşdirilməsi, idarəetmənin müasirləşdirilməsi və dövlət xidmətlərinin vətəndaşlara daha əlçatan olması istiqamətində islahatlara diqqət yetirilmişdir. “ASAN xidmət” modelinin yaradılması, elektron xidmətlərin genişləndirilməsi və rəqəmsal idarəetmənin inkişafı bu prosesin mühüm nümunələrindəndir.
Ulu Öndər Heydər Əliyevin xarici siyasət konsepsiyasında Azərbaycanın milli maraqlarının qorunması, beynəlxalq təşkilatlarla əməkdaşlığın genişləndirilməsi və ölkənin dünya birliyində mövqeyinin möhkəmləndirilməsi mühüm yer tuturdu. Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi dövründə Azərbaycan beynəlxalq təşkilatlarla əməkdaşlığını genişləndirmiş və müxtəlif regional və qlobal təşəbbüslərdə iştirak etmişdir. Azərbaycanın 2011–2012-ci illərdə BMT Təhlükəsizlik Şurasının qeyri-daimi üzvü seçilməsi ölkənin beynəlxalq diplomatik fəaliyyətində mühüm hadisələrdən biri olmuşdur.
Prezident İlham Əliyevin dövlət siyasətində Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün və suverenliyinin təmin edilməsi məsələsi mühüm yer tutmuşdur. 2020-ci ildə baş vermiş 44 günlük müharibədən sonra Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün böyük hissəsinin bərpası ölkənin müasir tarixində mühüm hadisə olmuşdur. 2023-cü ilin sentyabrında həyata keçirilmiş tədbirlərdən sonra isə Azərbaycanın bütün ərazisində dövlət suverenliyinin bərpası ilə bağlı yeni mərhələ başlanmışdır. Hazırda Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda genişmiqyaslı bərpa və quruculuq işləri aparılır, yeni yaşayış məntəqələri salınır, yol və digər infrastruktur layihələri həyata keçirilir. Keçmiş məcburi köçkünlərin doğma torpaqlarına qayıdışının təmin edilməsi dövlət siyasətinin əsas istiqamətlərindən biridir.
Ulu Öndər Heydər Əliyevin siyasi irsində azərbaycançılıq ideyası xüsusi yer tutur. Azərbaycançılıq xalqın milli birliyini, dövlətçilik şüurunu və milli-mənəvi dəyərlərin qorunmasını ifadə edən mühüm ideoloji istiqamət kimi formalaşmışdır.
Prezident İlham Əliyevin siyasətində də Azərbaycan dilinin, milli-mədəni irsin, tarixi abidələrin və milli-mənəvi dəyərlərin qorunmasına diqqət yetirilmiş, Azərbaycanın tarixinin və mədəniyyətinin beynəlxalq səviyyədə tanıdılması istiqamətində layihələr həyata keçirilmişdir.
Ümummilli lider Heydər Əliyevin 3 oktyabr 1993-cü ildə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti seçilməsi ölkənin müasir dövlətçilik tarixində mühüm mərhələnin başlanğıcı olmuşdur. Sonrakı illərdə onun rəhbərliyi ilə dövlət quruculuğunun əsasları möhkəmləndirilmiş, Konstitusiya qəbul edilmiş, siyasi və iqtisadi islahatlara başlanılmış, Azərbaycanın beynəlxalq mövqelərinin gücləndirilməsi və enerji strategiyasının formalaşdırılması istiqamətində mühüm addımlar atılmışdır.
Ümummilli lider Heydər Əliyev siyasi kursunun Prezident İlham Əliyev tərəfindən davam etdirilməsi isə müasir dövrün çağırışlarına uyğun olaraq dövlətçilik, iqtisadi inkişaf, enerji və nəqliyyat siyasəti, sosial rifah, beynəlxalq əməkdaşlıq və ərazi bütövlüyünün təmin edilməsi istiqamətlərində yeni mərhələ ilə müşayiət olunmuşdur. Ulu Öndər Heydər Əliyevin dövlətçilik irsi və siyasi baxışları Azərbaycanın müasir inkişaf tarixinin mühüm tərkib hissəsini təşkil edir. Bu irsin öyrənilməsi ölkənin müstəqillik tarixinin, dövlət quruculuğu prosesinin və müasir inkişaf istiqamətlərinin daha dərindən dərk edilməsi baxımından əhəmiyyətlidir.
Aybəniz Rüstəmova,
tarix üzrə fəlsəfə doktoru, dosent
