Tarix hər bir xalqın yaddaşıdır. Xalqın başına gətirilən hadisələr, yaşadığı faciələr, itkilər və əldə etdiyi qələbələr zaman keçdikcə tarixin səhifələrinə çevrilir. Lakin elə hadisələr vardır ki, onların unudulması yalnız keçmişin yaddaşdan silinməsi deyil, gələcək üçün də ciddi təhlükələr yarada bilər. Azərbaycan xalqının uzun illər ərzində üzləşdiyi işğal və onun ağır nəticələri də məhz belə hadisələrdəndir.
Azərbaycan torpaqlarının Ermənistan tərəfindən işğalı nəticəsində yaşayış məntəqələri dağıdılmış, tarixi və mədəni irsimizə böyük zərər vurulmuş, insanların öz doğma yurdlarından didərgin salınması ilə nəticələnən ağır faciələr yaşanmışdır. İşğaldan azad edilmiş ərazilərimizdə aparılan araşdırmalar və üzə çıxarılan faktlar həmin dövrdə törədilən dağıntıların miqyasını daha aydın şəkildə ortaya qoyur.
Bu gün qarşıda dayanan mühüm vəzifələrdən biri həmin faktların sistemli şəkildə toplanması, sənədləşdirilməsi və ictimaiyyətə çatdırılmasıdır. Çünki həqiqətin mövcud olması qədər, onun dünyaya düzgün şəkildə təqdim edilməsi də vacibdir.
Məhz bu baxımdan erməni vandalizminin ifşa olunması istiqamətində təbliğat və təşviqat işinin təşkilinə xüsusi diqqət yetirilməlidir. Bu fəaliyyət yalnız ayrı-ayrı tədbirlərin keçirilməsi ilə məhdudlaşmamalı, davamlı və məqsədyönlü xarakter daşımalıdır.
İlk növbədə işğaldan azad edilmiş ərazilərdə aşkarlanan faktların qorunması və geniş auditoriyaya çatdırılması mühüm əhəmiyyət daşıyır. Dağıdılmış yaşayış məntəqələri, məhv edilmiş tarixi abidələr, dini ibadət yerlərinə vurulmuş zərər, qəbiristanlıqların dağıdılması və digər faktlar sənədləşdirilməli, onların hər biri haqqında etibarlı məlumat bazası yaradılmalıdır.
Çünki bu gün gördüyümüz dağıntılar sabahın tarix sənədləridir.
Azərbaycanın müxtəlif bölgələrində yerləşən tarixi və mədəni abidələr xalqımızın yüzilliklər boyu yaratdığı mənəvi sərvətin göstəricisidir. İşğal zamanı həmin abidələrin dağıdılması yalnız ayrı-ayrı tikililərin məhv edilməsi kimi qiymətləndirilə bilməz. Burada söhbət bütövlükdə bir xalqın tarixi yaddaşına və mədəni irsinə vurulan zərərdən gedir.
Məhz buna görə də təbliğat və təşviqat işində yalnız rəqəmlərdən və ümumi məlumatlardan istifadə etmək kifayət deyil. Hər bir dağıdılmış kəndin, şəhərin, məktəbin, muzeyin, məscidin və digər mədəni obyektin öz hekayəsi vardır. Həmin hekayələr insanlara çatdırılmalıdır.
Bu işdə sənədli filmlərin xüsusi rolu vardır. Ekranda nümayiş etdirilən real görüntülər, dağıdılmış yaşayış məntəqələrinin mənzərələri, tarixi abidələrin vəziyyəti və şahidlərin xatirələri tamaşaçıya hadisələri daha aydın təsəvvür etmək imkanı verir. Bu baxımdan işğal və vandalizm faktlarından bəhs edən sənədli filmlərin hazırlanması, onların ölkə daxilində və xaricdə nümayiş etdirilməsi məqsədəuyğundur.
Eyni zamanda çap məhsullarının hazırlanmasına da diqqət yetirilməlidir. Kitablar, broşürlər, fotoalbomlar, xəritələr və müxtəlif məlumat topluları erməni vandalizminin nəticələrinin sənədləşdirilməsində mühüm vasitə ola bilər. Bu materialların müxtəlif dillərə tərcümə olunaraq xarici auditoriyalara təqdim edilməsi isə təbliğat işinin coğrafiyasını daha da genişləndirər.
Müasir dövrdə informasiya mübarizəsinin əsas meydanlarından biri internetdir. Sosial şəbəkələr milyonlarla insanın məlumat aldığı əsas platformalara çevrilib. Belə bir şəraitdə tarixi həqiqətlərin internet məkanında geniş yayılması olduqca vacibdir. Azərbaycan həqiqətlərini əks etdirən keyfiyyətli foto və videolar, sənədli materiallar, xəritələr və araşdırmalar sosial media vasitəsilə daha geniş auditoriyaya çatdırılmalıdır.
Lakin burada bir məsələyə xüsusi diqqət yetirmək lazımdır. Təbliğat işi emosional ifadələrdən daha çox, faktlara, sənədlərə və yoxlanılmış məlumatlara əsaslanmalıdır. Həqiqətin gücü onun sübutunda və sənədləşdirilməsindədir. Buna görə də hazırlanan materialların peşəkar səviyyədə olması, məlumatların düzgün təqdim edilməsi və mümkün qədər etibarlı mənbələrlə əsaslandırılması vacibdir.
Bu istiqamətdə jurnalistlərin, tarixçilərin, hüquqşünasların, tədqiqatçıların, fotoqrafların və digər mütəxəssislərin birgə fəaliyyətinə ehtiyac vardır. Hər bir mütəxəssis öz sahəsində bu prosesə töhfə verə bilər. Tarixçi hadisənin tarixi mahiyyətini araşdırar, hüquqşünas hüquqi aspektləri izah edər, jurnalist isə əldə olunan məlumatları geniş ictimaiyyətə çatdırar.
Vətəndaş cəmiyyəti institutlarının fəaliyyəti də burada xüsusi əhəmiyyət daşıyır. İctimai birliklər və qeyri-hökumət təşkilatları müxtəlif layihələr həyata keçirərək işğal zamanı törədilmiş cinayətlərin və vandalizm faktlarının araşdırılmasına, sənədləşdirilməsinə və təbliğinə öz töhfələrini verə bilərlər.
Xüsusilə gənclərin bu prosesə cəlb olunması vacibdir. Çünki tarixi yaddaşın gələcək nəsillərə ötürülməsi onların vasitəsilə həyata keçiriləcəkdir. Gənclərə yalnız baş vermiş hadisələr haqqında danışmaq deyil, onlara həmin faktları araşdırmaq, öyrənmək və ictimaiyyətə təqdim etmək imkanı yaratmaq lazımdır.
Məktəblərdə və ali təhsil müəssisələrində işğal tariximizlə bağlı sərgilərin, film nümayişlərinin, elmi-praktik konfransların, dəyirmi masaların və müxtəlif müsabiqələrin keçirilməsi faydalı nəticələr verə bilər. Şagird və tələbələrin hazırladığı təqdimatlar, videoçarxlar və tədqiqat işləri onların həm tarixə marağını artırar, həm də milli yaddaşın qorunmasına xidmət edər.
Burada ailənin də üzərinə mühüm vəzifələr düşür. Valideynlər uşaqlara işğal illərində yaşanan hadisələr, doğma yurdlarından didərgin düşmüş insanların taleyi və Azərbaycanın keçdiyi tarixi yol haqqında yaşlarına uyğun şəkildə məlumat verməlidirlər. Çünki milli yaddaş yalnız məktəb kitablarından öyrənilmir. Ailələrin xatirələri də bu yaddaşın mühüm hissəsidir.
İşğal illərini yaşamış insanların xatirələrinin toplanması da vacib məsələlərdəndir. Məcburi köçkünlərin, müharibə iştirakçılarının və hadisələrin canlı şahidlərinin danışdıqları əhvalatlar gələcək nəsillər üçün qiymətli tarixi materialdır. Bu xatirələr yazılı şəkildə toplanmalı, video və audio formatında arxivləşdirilməli və mümkün qədər geniş şəkildə qorunmalıdır.
Eyni zamanda beynəlxalq ictimaiyyətə çatdırılan materialların müxtəlif dillərdə hazırlanması məsələsi də diqqətdə saxlanılmalıdır. Azərbaycan həqiqətlərinin yalnız ölkə daxilində deyil, dünyanın müxtəlif yerlərində yaşayan insanlara çatdırılması mühüm məqsədlərdən biri olmalıdır. Bunun üçün ingilis, türk, rus və digər dillərdə məlumatlandırıcı materialların hazırlanması və yayılması faydalı ola bilər.
Unutmayaq ki, müasir dünyada informasiya sürətlə yayılır. Bir hadisə haqqında doğru məlumatın vaxtında təqdim olunmaması yanlış informasiyaların yayılmasına imkan yarada bilər. Ona görə də tarixi həqiqətlərimizi dünyaya çatdırmaq üçün çevik, peşəkar və ardıcıl informasiya siyasətinə ehtiyac vardır.
Erməni vandalizminin ifşası yalnız keçmişdən danışmaq məqsədi daşımamalıdır. Bu fəaliyyət həm də gələcək nəsillərin tarixi hadisələrdən düzgün nəticə çıxarmasına xidmət etməlidir. Gənc nəsil bilməlidir ki, sülhün və təhlükəsizliyin qorunması üçün tarixi hadisələri düzgün qiymətləndirmək, beynəlxalq hüquqa hörmət etmək və baş verən faciələri unutmamaq vacibdir.
Azərbaycanın işğaldan azad edilmiş ərazilərində bu gün genişmiqyaslı bərpa və quruculuq işləri həyata keçirilir. Bir zamanlar dağıdılmış şəhərlər və kəndlər yenidən qurulur, yollar çəkilir, məktəblər və digər sosial obyektlər yaradılır, insanlar öz doğma yurdlarına qayıdırlar. Bu quruculuq prosesi bir tərəfdən gələcəyə baxışımızı nümayiş etdirirsə, digər tərəfdən keçmişdə baş verənlərin yaddaşlardan silinməməsini də zəruri edir.
Dağıdılmış şəhərlərin yenidən qurulması tarixi silmir. Əksinə, həmin ərazilərdə baş verənlərin sənədləşdirilməsi və gələcək nəsillərə çatdırılması bu torpaqların tarixinin qorunması deməkdir.
Məhz bu səbəbdən erməni vandalizminin ifşası istiqamətində təbliğat və təşviqat işi bir layihə ilə yekunlaşmamalıdır. Yeni sənədli filmlər çəkilməli, kitablar hazırlanmalı, beynəlxalq konfranslar keçirilməli, sərgilər təşkil edilməli, sosial media layihələri həyata keçirilməli və əldə olunan yeni faktlar ictimaiyyətə çatdırılmalıdır.
Bu istiqamətdə atılan hər bir addım Azərbaycanın haqq səsinin daha geniş auditoriyalara çatdırılmasına imkan yaradır. Əsas məqsəd isə nifrəti artırmaq deyil, tarixi həqiqəti olduğu kimi göstərmək, törədilmiş cinayətlərin unudulmamasına nail olmaq və gələcəkdə belə faciələrin təkrarlanmasının qarşısını almağa xidmət edən ictimai yaddaş formalaşdırmaqdır.
Tarix susmur. Onu sənədlər, dağıntılar, xatirələr və şahidlərin söylədikləri yaşadır. Bizim vəzifəmiz isə həmin tarixi yaddaşı qorumaq və gələcək nəsillərə olduğu kimi çatdırmaqdır.
Azərbaycan ərazilərində törədilmiş vandalizm aktlarının, dağıntıların və digər cinayət əməllərinin sənədləşdirilməsi, onların ölkə və dünya ictimaiyyətinə çatdırılması bu baxımdan böyük əhəmiyyət daşıyır. Bu iş nə qədər ardıcıl və peşəkar şəkildə aparılarsa, tarixi həqiqətlərimizin dünyaya çatdırılması da bir o qədər səmərəli olar.
Çünki torpaqlarımızı azad etmək qədər, həmin torpaqlarda baş verənləri yaddaşlarda yaşatmaq da gələcək nəsillər qarşısında mühüm vəzifəmizdir.
İlahə BAYINDIR
Yazı, Azərbaycan Respublikasının Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin maliyyə dəstəyi ilə “Ziyalı Ocağı” İctimai Birliyi tərəfindən həyata keçirilən “Erməni vandallarının Azərbaycan ərazilərində törətdiyi cinayət əməllərinin ifşa olunması istiqamətində təbliğat və təşviqat işinin təşkili” adlı layihəsi çərçivəsində çap olunur.
