Müasir dünyanın qarşısında duran ən mürəkkəb məsələlərdən biri xalqlar, dövlətlər, mədəniyyətlər və dinlər arasında qarşılıqlı anlaşmanın qorunmasıdır. Münaqişələrin, geosiyasi rəqabətin, ayrı-seçkiliyin, informasiya manipulyasiyalarının və sosial qütbləşmənin gücləndiyi bir şəraitdə dialoq artıq yalnız diplomatik ünsiyyət vasitəsi deyil. O, beynəlxalq təhlükəsizliyin, davamlı inkişafın, ictimai həmrəyliyin və sülhün qorunmasının mühüm şərtlərindən birinə çevrilib.

Məhz belə bir dövrdə Bakıda VII Ümumdünya Mədəniyyətlərarası Dialoq Forumunun keçirilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. 27 oktyabrda işə başlayan və oktyabrın 29-dək davam edəcək Forum “Ortaq gələcək naminə dialoq” ideyasını əsas götürür. Tədbirin beynəlxalq təqdimatında bu ideya bölünmüş dünyada körpülərin qurulması çağırışı ilə tamamlanır. Forumun məqsədi müxtəlif baxışları bir araya gətirməklə kifayətlənməmək, dialoqu anlaşma, əməkdaşlıq, sülh və davamlı inkişaf naminə əməli fəaliyyətə çevirməkdir.

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyevin Forumun açılış mərasimində çıxışı tədbirin ölkəmizin beynəlxalq gündəliyindəki yerini bir daha nümayiş etdirir. Müxtəlif ölkələrdən və sahələrdən nümayəndələrin iştirakı ilə keçirilən bu platforma Azərbaycanın mədəniyyətlərarası və dinlərarası anlaşmanın təşviqi istiqamətində həyata keçirdiyi siyasətin mühüm tərkib hissəsidir.

Forumun aktuallığı yalnız onun beynəlxalq miqyası ilə ölçülmür. Əsas məsələ müxtəlif cəmiyyətlərin bir-birini daha yaxşı anlamasına, mövcud fikir ayrılıqlarının dinc yollarla müzakirəsinə və ortaq problemlərin həlli üçün əməkdaşlıq imkanlarının genişlənməsinə nə dərəcədə töhfə verməsidir. Azərbaycanın təşəbbüslərinə də məhz bu prizmadan yanaşmaq lazımdır.

Bakıdan dünyaya uzanan dialoq platforması

Azərbaycanın mədəniyyətlərarası dialoq sahəsində beynəlxalq təşəbbüsləri təsadüfi xarakter daşımır. Bu siyasətin mühüm istiqamətlərindən biri 2008-ci ildə başlanmış Bakı Prosesi ilə bağlıdır.

2011-ci ildə Bakıda ilk Ümumdünya Mədəniyyətlərarası Dialoq Forumunun keçirilməsi də bu istiqamətdə institusional addım oldu. Sonrakı forumlar vasitəsilə təşəbbüsün beynəlxalq əhatəsi genişləndi, mədəniyyətlərarası və dinlərarası münasibətlər, humanitar əməkdaşlıq və qarşılıqlı anlaşma məsələləri müntəzəm müzakirə predmetinə çevrildi.

2026-cı ildə keçirilən 7-ci Forum bu ardıcıllığın davamıdır. Bu əməkdaşlıq müxtəlif beynəlxalq institutların mədəniyyətlərarası anlaşma, təhsil, humanitar münasibətlər və sülh quruculuğu sahələrindəki təcrübəsini bir araya gətirmək baxımından əhəmiyyətlidir.

Belə beynəlxalq platformanın davamlılığı Azərbaycanın mədəni diplomatiyasının mühüm üstünlüklərindən biridir. Çünki qlobal münasibətlərdə etimad yalnız bəyanatlarla formalaşmır. Bunun üçün dövlətlər arasında ünsiyyətin davamlı olması, müxtəlif mövqelərin dinlənilməsi, ortaq maraqların müəyyənləşdirilməsi və əldə olunan razılaşmaların praktik əməkdaşlığa çevrilməsi lazımdır. Bakının beynəlxalq dialoq mərkəzi kimi mövqeyinin möhkəmlənməsi də bu yanaşmanın ardıcıl həyata keçirilməsindən asılıdır.

Bölünmüş dünyada dialoqun alternativi yoxdur

Bu gün dünya bir-birinə zidd maraqların, siyasi gərginliklərin və dərinləşən etimadsızlığın təsiri altındadır. Münaqişələr insanların həyatına son qoymaqla yanaşı, mədəni irsin qorunmasına, təhsil imkanlarına, iqtisadi inkişafa və cəmiyyətlərin gələcəyə inamına da ciddi zərbə vurur.

Belə bir şəraitdə mədəniyyətlərarası dialoqun əhəmiyyəti daha aydın görünür. Müxtəlif mədəniyyətlərə mənsub insanların bir-birini tanıması, fərqli dini və dünyagörüşü ənənələrinə hörmətlə yanaşması və mübahisəli məsələləri qarşılıqlı anlaşma əsasında müzakirə etməsi ictimai gərginliyin azaldılmasına kömək edə bilər. Lakin dialoqun mahiyyətini yalnız bir-birini dinləmək kimi izah etmək kifayət deyil. Həqiqi dialoq qarşı tərəfin mövqeyini anlamağa çalışmaq, fikir ayrılıqlarını zorakılıq vasitəsilə deyil, dinc müzakirə yolu ilə həll etmək və ümumi maraqları müəyyənləşdirmək bacarığıdır.

Mədəni müxtəlifliyin mövcudluğu özlüyündə nə qarşıdurmanın, nə də avtomatik olaraq harmoniyanın təminatıdır. Əsas məsələ müxtəlifliyin necə idarə olunması, ayrı-seçkiliyə yol verilməməsi, hüquqların qorunması və insanlar arasında bərabər imkanların yaradılmasıdır. Buna görə də mədəniyyətlərarası anlaşma sosial ədalət, hüququn aliliyi, təhsil və qarşılıqlı məsuliyyət prinsipləri ilə tamamlanmalıdır.

Bakıda keçirilən Forumun gündəliyində etimad, sülh quruculuğu və təhlükəsizlik məsələlərinin yer alması da bu baxımdan əhəmiyyətlidir. Dialoq münaqişələrin qarşısının alınması, gərginliyin azaldılması, barışıq imkanlarının araşdırılması və cəmiyyətlər arasında əməkdaşlığın gücləndirilməsi üçün istifadə edilə bilən vasitələrdən biridir. Bununla belə, dialoq beynəlxalq hüququn, hüquqi öhdəliklərin və konkret siyasi qərarların əvəzi deyil. Onun gücü məhz bu mexanizmləri tamamlamasında və qarşılıqlı etimad üçün zəmin yaratmasındadır.

Azərbaycanın multikultural təcrübəsi və beynəlxalq məsuliyyəti

Azərbaycanın mədəniyyətlərarası dialoq təşəbbüsləri ölkəmizin tarixi və ictimai təcrübəsi ilə də əlaqəlidir. Azərbaycan müxtəlif dini icmaların, etnik qrupların və mədəni ənənələrin mövcud olduğu cəmiyyətdir. Bu müxtəliflik ölkənin tarixi inkişafının mühüm xüsusiyyətlərindən biridir.

Multikulturalizm yalnız fərqli mədəniyyətlərin yanaşı mövcudluğu deyil. O, həmin mədəniyyətlərin daşıyıcılarının hüquqlarına hörmət, qarşılıqlı münasibətlərdə bərabərlik və ümumi cəmiyyətin inkişafında iştirak imkanları deməkdir. Bu prinsiplərin qorunması dövlət institutlarının, təhsil sisteminin, vətəndaş cəmiyyətinin və hər bir vətəndaşın məsuliyyətini tələb edir.

Azərbaycanın beynəlxalq mədəniyyətlərarası dialoq təşəbbüsləri bu təcrübənin beynəlxalq müstəvidə təqdim olunmasına imkan yaradır. Bununla yanaşı, beynəlxalq nüfuzun möhkəmlənməsi daxili təcrübənin davamlı inkişafını, mədəni irsin qorunmasını, ayrı-seçkiliyə qarşı mübarizəni və müxtəlif icmalar arasında etimadın gücləndirilməsini də zəruri edir.

Ölkəmizin üstünlüyü müxtəlif mədəniyyətləri və sivilizasiyaları bir araya gətirmək üçün siyasi iradə və təşkilati imkan nümayiş etdirməsindədir. Bu üstünlüyü uzunmüddətli nəticəyə çevirmək üçün beynəlxalq tədbirlərin yaratdığı imkanlardan davamlı istifadə olunmalıdır. Xarici tərəfdaşlarla elmi, təhsil, mədəniyyət və gənclər sahəsində birgə layihələr, mübadilə proqramları və institusional əlaqələr bu istiqamətdə mühüm rol oynaya bilər.

Forumun gündəliyi: müasir çağırışlardan praktik həllərə

VII Forumun rəsmi proqramı mədəniyyətlərarası münasibətləri yalnız ənənəvi humanitar məsələlərlə məhdudlaşdırmır. Proqramda sülh quruculuğu və təhlükəsizlik, dinlərarası dialoq, gənclərin liderliyi, rəqəmsal gələcək və süni intellekt, media və ictimai etimad, miqrasiya, ali təhsil, mədəni irs, qadınların iştirakı, turizm və yaradıcı iqtisadiyyat kimi mövzular yer alır.

Bu istiqamətlərin bir araya gətirilməsi müasir dünyada mədəniyyətlərarası münasibətlərin çoxşaxəli xarakterini əks etdirir. Mədəniyyət yalnız incəsənət, ədəbiyyat və tarixi abidələrdən ibarət deyil. O, insanların dünyanı necə qavramasına, informasiya ilə necə münasibət qurmasına, fərqli qruplara necə yanaşmasına və ictimai qərarların qəbulunda necə iştirak etməsinə də təsir göstərir.

Rəqəmsal texnologiyaların sürətli inkişafı bu münasibətlərə yeni ölçü əlavə edir. Sosial şəbəkələr və süni intellekt əsaslı sistemlər informasiyanın yayılmasını sürətləndirir, müxtəlif ölkələrdə yaşayan insanların bir-biri ilə əlaqəsini asanlaşdırır. Eyni zamanda, yanlış məlumatların yayılması, manipulyativ məzmun, rəqəmsal ayrı-seçkilik və cəmiyyətlərin informasiya məkanında qütbləşməsi kimi problemlər də meydana çıxır.

Buna görə rəqəmsal savadlılıq, media məsuliyyəti və informasiya mənbələrinin tənqidi qiymətləndirilməsi mədəniyyətlərarası anlaşmanın müasir şərtlərindən birinə çevrilib. İnsanlar yalnız öz fikirlərinə uyğun məlumatları qəbul etdikdə və fərqli mövqeləri dinləməkdən imtina etdikdə ictimai dialoq zəifləyir. Bu səbəbdən media və texnologiya sahəsində əməkdaşlıq Forumun gündəliyində xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.

Gənclərin iştirakı da eyni dərəcədə vacibdir. Gənclər gələcəkdə siyasi, iqtisadi, elmi və ictimai qərarların qəbulunda daha böyük rol oynayacaqlar. Onların müxtəlif mədəniyyətləri tanıması, tənqidi düşünmə bacarıqlarının inkişafı və beynəlxalq əməkdaşlıqda iştirakı qarşılıqlı anlaşma üçün uzunmüddətli zəmin yaradır.

Təhsil müəssisələri və elmi təşkilatlar bu prosesdə xüsusi məsuliyyət daşıyırlar. Təhsilin və humanitar elmlərin vəzifəsi yalnız bilik ötürmək deyil, həm də insanlarda fərqli baxışları anlamaq, müstəqil düşünmək və mürəkkəb məsələlərə məsuliyyətlə yanaşmaq bacarığı formalaşdırmaqdır.

Forumun proqramında miqrasiya, irs, turizm və yaradıcı iqtisadiyyat mövzularının yer alması da dialoqun gündəlik həyatla əlaqəsini göstərir. İnsanların bir ölkədən digərinə köçməsi, təhsil və əmək fəaliyyəti üçün müxtəlif cəmiyyətlərdə yaşaması mədəniyyətlərarası ünsiyyəti zəruri edir. Mədəni irsin qorunması və turizm isə xalqların bir-birinin tarixini, adət-ənənələrini və həyat tərzini daha yaxından tanıması üçün imkanlar yaradır.

Qarabağ: mədəni irsin qorunması və gələcəyə baxış

VII Forumun proqramında iştirakçıların oktyabrın 29-da Şuşa və Füzuliyə səfərinin nəzərdə tutulması tədbirin Azərbaycan üçün əhəmiyyətli olan başqa bir istiqamətini də gündəmə gətirir.

Şuşa Azərbaycanın tarixi-mədəni yaddaşında xüsusi yer tutur. Şəhər musiqi, poeziya, ədəbiyyat və sənət ənənələri ilə ölkənin mədəni həyatına mühüm töhfələr verib. Şuşanın mədəni irsinin beynəlxalq ictimaiyyətə təqdim olunması, tarixi abidələrin qorunması və mədəni həyatın canlandırılması Azərbaycanın mədəniyyət siyasətinin əhəmiyyətli istiqamətlərindəndir.

Şuşanın 2023-cü ildə Türk Dünyasının Mədəniyyət Paytaxtı, 2024-cü ildə isə İslam Dünyasının Mədəniyyət Paytaxtı elan edilməsi şəhərin beynəlxalq mədəni əlaqələrdəki yerini göstərən faktlardır. Bu statuslar Şuşanın tarixi irsinin və mədəni potensialının müxtəlif ölkələrdə tanıdılması üçün əlavə imkanlar yaradıb.

Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda mədəni irsin qorunması, şəhər və kəndlərin bərpası, sosial infrastrukturun inkişafı və insanların doğma yurdlarına qayıdışı genişmiqyaslı proseslərdir. Bu məsələlərə yanaşarkən tarixi yaddaşın qorunması ilə yanaşı, gələcək nəsillər üçün dayanıqlı və təhlükəsiz həyat şəraitinin yaradılması da nəzərə alınmalıdır.

Mədəniyyətlərarası dialoq kontekstində belə səfərlərin əhəmiyyəti beynəlxalq iştirakçıların ölkənin tarixi və mədəni məkanını yaxından tanıması, həyata keçirilən işlər barədə məlumat əldə etməsi və gələcək əməkdaşlıq imkanlarını müzakirə etməsi ilə bağlıdır.

Şuşa və Füzuliyə səfər Forumun Bakıdakı müzakirələrini ölkənin tarixi-mədəni məkanları ilə əlaqələndirmək imkanı yaradır. Bu, mədəni irsin yalnız keçmişin yadigarı olmadığını, həm də xalqların özünüifadəsi, ictimai yaddaşı və gələcək nəsillərlə əlaqəsi baxımından əhəmiyyət daşıdığını xatırladır.

Ortaq gələcək qarşılıqlı məsuliyyətdən başlayır

VII Ümumdünya Mədəniyyətlərarası Dialoq Forumunun Bakıda keçirilməsi Azərbaycanın beynəlxalq humanitar gündəlikdə iştirakını və mədəniyyətlərarası anlaşmaya verdiyi əhəmiyyəti bir daha ön plana çıxarır. Forumun əsas ideyası — ortaq gələcək naminə dialoq — müasir dünyanın qarşısında duran problemlərin həllində əməkdaşlığın və qarşılıqlı hörmətin vacibliyini ifadə edir.

O, hər bir cəmiyyətdə insan hüquqlarına hörmət, təhsil imkanlarının genişləndirilməsi, ayrı-seçkiliyin aradan qaldırılması, mədəni irsin qorunması və fərqli fikirlərə dözümlü münasibət vasitəsilə formalaşır. Beynəlxalq səviyyədə isə dövlətlərin üzərinə düşən vəzifə bu prinsipləri ardıcıl şəkildə dəstəkləmək, dialoqu konkret əməkdaşlıq mexanizmləri ilə möhkəmləndirməkdir.

Azərbaycanın bu istiqamətdə həyata keçirdiyi təşəbbüslər ölkəmizin beynəlxalq münasibətlərdə humanitar əməkdaşlığa verdiyi önəmi göstərir. Bakı Prosesi və Ümumdünya Mədəniyyətlərarası Dialoq Forumunun ardıcıl şəkildə davam etdirilməsi bu sahədə institusional təcrübənin formalaşmasına imkan yaradıb.

İndi əsas məsələ həmin təcrübənin daha geniş nəticələrə çevrilməsidir. Beynəlxalq tərəfdaşlıqların möhkəmləndirilməsi, gənclərin və elmi ictimaiyyətin prosesə cəlb olunması, mədəni irsin qorunması və rəqəmsal mühitdə məsuliyyətli ünsiyyətin təşviqi gələcək fəaliyyətin mühüm istiqamətləri olmalıdır.

Mədəniyyətlərarası dialoq yalnız humanitar siyasətin bir sahəsi deyil, sülhün, etimadın və davamlı inkişafın möhkəmləndirilməsinə xidmət edən strateji yanaşmadır. Fərqli mədəniyyətlər arasında körpülər qurmaq, fikir ayrılıqlarını qarşılıqlı hörmət əsasında müzakirə etmək və ortaq maraqlar naminə əməkdaşlıq etmək bu gün bütün dövlətlərin qarşısında duran ümumi vəzifədir.

Bakı Forumunun da əsas dəyəri bu çağırışı əməli fəaliyyətlə birləşdirməkdədir. Azərbaycanın ev sahibliyi etdiyi bu beynəlxalq platforma müxtəlif xalqların nümayəndələrini bir araya gətirməklə yanaşı, dialoqun real əməkdaşlığa çevrilməsi üçün yeni imkanlar yaradır.

Çünki dünyanı birləşdirən körpülər ilk növbədə qarşılıqlı anlaşma, etimad və məsuliyyət üzərində qurulur. Ortaq gələcəyin təminatı da məhz bu prinsiplərin ardıcıl şəkildə qorunmasından və həyata keçirilməsindən keçir.

Asif Əsgərov,

Milli Məclisin deputatı